Rồi sẽ có những nhà khoa học khảo sát, kiến giải nhiều cái mới, cái duy lý và cái thực tiễn trong văn kiện Đại hội XII của Đảng Cộng Sản Việt Nam trong thời kỳ đổi mới tiếp tục và hội nhập sâu rộng trong khu vực và trên thế giới. Với tôi, trong bài viết này, xin bàn về hai ý tưởng được gọi là dấu son văn hóa trong tư duy mới của Đảng.
1. Dân chủ và kỷ cương
Trong phần XIII của văn kiện: Phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, có nêu hai nhận định: “Tình trạng tách rời, thậm chí đối lập giữa dân chủ và kỷ cương pháp luật trong xây dựng và thực hiện dân chủ còn tồn tại ở nhiều nơi. Quyền làm chủ của nhân dân ở nhiều nơi, nhiều lĩnh vực còn bị vi phạm… Phát huy dân chủ phải đi liền với tăng cường pháp chế, đề cao trách nhiệm công dân, giữ vững kỷ luật, kỷ cương và đề cao đạo đức xã hội, phê phán những biểu hiện dân chủ cực đoan, dân chủ hình thức…”. Để hiểu rõ mối quan hệ biện chứng giữa dân chủ và kỷ cương cần được hiểu nội hàm của hai khái niệm này trong tiến trình lịch sử.
Dân chủ là một thiết chế của chế độ chính trị lấy Dân làm gốc về mặt quyền lực và lợi ích. Dân chủ còn là một giá trị văn hóa mang tính nhân văn (quyền con người, lấy con người làm trung tâm), tính bác ái (giữa con người với nhau, giữa dân tộc này với dân tộc khác), tư duy tự do sáng tạo vì lợi ích cộng đồng. Dân chủ ra đời sớm nhất dưới chế độ nguyên thủy. Hình thức Nhà nước chủ nô về sau được các chế độ xã hội kế thừa và phát triển. Từ chế độ tư bản chủ nghĩa trở đi, Dân như được coi là chân lý: của Dân, do Dân, vì Dân. Bản chất khái niệm được hiểu và hành xử ở mỗi chế độ xã hội có sự khác nhau, nhưng tựu trung là: mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng: quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc; chủ quyền là quyền của đất nước, quyền con người, quyền công dân là động lực được tạo dựng vì quyền lợi ích chung.
Từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 trở đi, dưới chế độ dân chủ - cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã công bố Tuyên ngôn độc lập1945 vừa kế thừa những giá trị của Tuyên ngôn độc lập 1776 của Hoa Kỳ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của cách mạng Pháp 1789*, vừa cấu tạo những giá trị mới. Dân chủ là một khoa học pháp lý nói lên vai trò trung tâm của Dân trong một xã hội dân chủ. Người ta nói: Nước dân chủ (thể chế quốc gia); ý thức dân chủ (trình độ dân trí); dân chủ và dân quyền; dân chủ và tập trung quan hệ biện chứng giữa quyền lợi và nghĩa vụ công dân; dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện (phương thức bầu cử), v.v…
Vào nhiều thập kỷ trước đây cho đến giai đoạn Đổi Mới, trong nhiều văn kiện của Đảng, Nhà nước, chúng ta thường dùng khái niệm Dân chủ trong quan hệ với tập trung. Thuật ngữ tập trung ra đời trong hoàn cảnh chiến tranh, xây dựng chủ nghĩa trong điều kiện bao vây, cấm vận, v.v… nên khái niệm dân chủ - tập trung có phần hẹp, được coi như phương tiện, thiên về ý chí luận. Cả dân chủ và tập trung đều chưa được hiểu đến nơi, đến chốn, chưa thực sự thuyết phục cả về lý luận và thực tiễn. Văn kiện Đại hội XII đã dân chủ hóa bằng phạm trù rộng hơn, chuẩn hóa hơn, cân bằng hơn giữa dân chủ và kỷ cương. Nếu dân chủ là bản chất, là vai trò, quyền lợi của Dân - tức là số đông, thì việc ngăn ngừa tính cực đoan, tính dân chủ không hạn chế, tính hình thức của dân chủ cần được coi là lô gích quyền của một cá nhân phải phù hợp với lợi ích của cộng đồng. Đồng thời, cách hiểu mới về quyền lực của Dân, do Dân, vì Dân trong quan hệ với kỷ cương, phép nước nhưng trách nhiệm sống còn của dân chủ thì thuộc đảng cầm quyền, giới lãnh đạo, tầng lớp tinh hoa xã hội (Elita de la société) và những doanh nhân, nhà kinh tế thành đạt (businessmen).
Còn kỷ cương là gì? Là phạm trù nhận thức bản thể sự vật bao gồm kỷ luật, pháp lý, cương thường đạo lý. Kỷ luật, theo pháp lý học, là trật tự trong hành vi ứng xử của con người theo những chuẩn mực do pháp luật, đạo đức quy định vào những giai đoạn lịch sử nhất định. Nó bảo đảm tính tự do, dân chủ của cá nhân và lợi ích của cộng đồng. Còn cương nằm trong thuật ngữ cương thường, tức là tam cương (ba giềng mối lễ giáo dưới thời phong kiến hưng thịnh: quân thần, phụ tử, phu phụ) và ngũ thường (gồm 5 đức tính: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín). Bấy nhiêu giá trị tiềm ẩn trong đạo đức học của dân tộc được tri thức hóa trong Văn kiện Đại hội XII là một dấu son văn hóa có thể ứng dụng vào thực tiễn hiện đại. Dân chủ chân chính và kỷ cương nghiêm minh là những cột trụ của nền văn hóa đa dân tộc, là nền tảng của một thiết chế xã hội, cho phép tạo ra một nền kinh tế phát triển, một Nhà nước hùng mạnh đủ sức đảm bảo chủ quyền quốc gia trong điều kiện toàn cầu hóa và tính phức tạp của thế giới hiện đại, vừa đón những cơ hội vừa gặp không ít thách thức.
2. Tôn giáo đồng hành với dân tộc
Trong phần XII: Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc của Văn kiện Đại hội XII, có đoạn: “Tiếp tục hoàn thiện chính sách pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo, phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo. Quan tâm và tạo điều kiện cho các tổ chức tôn giáo sinh hoạt theo hiến chương, điều lệ của tổ chức tôn giáo đã được Nhà nước công nhận, theo quy định của pháp luật…”. Từ những tiền đề này mà Đảng, Nhà nước ta có những nhận định, luận điểm hào phóng đối với các tôn giáo: Phật giáo, Nho giáo, Hồi giáo, Thiên Chúa giáo vốn là những tôn giáo bên ngoài du nhập vào nước ta ở các thời điểm khác nhau, đã được bản địa hóa, dân gian hóa. Đó là vì các tôn giáo nói trên, tuy giáo lý khác nhau, nghi thức hành lễ và tôn vinh, tưởng niệm các vị Thánh, Thần giống nhau, v.v… nhưng có một điểm hội tụ đó là giáo lý được đức hóa; bản chất chứa đựng Chân, Thiện, Mỹ; đặc trưng là nhân văn, dân chủ.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: Tất cả các tư tưởng văn hóa nhân loại từ Jesus, Thích Ca, Khổng Tử cho đến Triết thuyết khác, hiện đại, có cái gì hay, tốt thì ta cần học, tiếp nhận sáng tạo. Đó là tiền đề và điều kiện để Nho giáo - một chủ thuyết triết học nổi tiếng của phương Đông với hàng nghìn năm dưới chế độ phong kiến thành đạo đức học ít nhất có bốn nội dung dân chủ: đề cao lòng nhân (nhân - đức); lấy lòng tin của Dân (Đức trị); đề cao vai trò trung tâm của con người: Người cai trị có thể giữ được quyền lực khi còn vì Dân và sẽ bị đào thải khi không còn Dân; lấy quần thể làm bản vị (đặt lợi ích tập thể lên trên lợi ích cá nhân); đề cao sự hòa hợp và tôn trọng kỷ cương, phép nước (Hòa là gốc của Lễ, Hòa vi quý).
Ở nước ta, bản chất tôn giáo là công bằng, bác ái; dù là bên lương hay bên đạo đều là con của Dân, công dân của Nước. Đạo vừa là đường phải đi, lối phải sống, là nguyên lý điều hòa vũ trụ: Thiên - Địa - Nhân. Người ta nói, sống cho phải đạo, đó là quy luật của xã hội và của thiên lý. Các tôn giáo nói trên dù tồn tại dưới hình thức tín ngưỡng, thờ Thần Thánh hay ở dạng truyền thuyết, hoặc triết thuyết, đạo đức học, v.v… đều gặp nhau ở một tâm điểm: Lấy nhân - đức làm bản chất; lấy chân - thiện làm mục đích; lấy hòa - hiếu làm ứng xử; coi con người là chí tôn, chí thượng, kẻ mang trong mình năng lực tổ chức cuộc sống, kẻ sáng tạo ra thiên nhiên thứ hai - được gọi là văn hóa, văn minh. Khẩu hiệu lấp lánh: Tôn giáo đồng hành với dân tộc là một đóng góp lớn, hiếm thấy về mặt lý thuyết và thực tiễn của Đảng và Nhà nước ta đối với văn hóa nhân loại từ nhiều thập kỷ cho đến tận hôm nay.
H.S.V
_______________
Xem thêm Tuyên ngôn độc lập 1776 của Hoa Kỳ do ngày Thomas Jefferson dự thảo; Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Cách mạng Pháp, 1789 do ngài Mounier và đồng tác giả dự thảo; Xem thêm: Từ điển bách khoa Việt Nam tập IV, trang 690, 691, Hà Nội, 2005.
