Quảng Trị có thể phát triển mạnh văn hóa du lịch với nhiều nội dung và hình thức phong phú như du lịch lịch sử - văn hóa, du lịch hoài niệm trong một hợp thể thiên nhiên - kiến trúc - điêu khắc. Không những thế, điêu khắc ngoài trời là loại hình nghệ thuật có mối quan hệ mật thiết với không gian di tích lịch sử tại Quảng Trị, có tính hòa nhập, rộng mở, và sự sống của các tác phẩm điêu khắc chắc chắn được lan tỏa, thấm sâu vào cộng đồng.
Từ năm 1997 đến nay, trong xu thế đổi mới, giao lưu, hội nhập quốc tế trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là nghệ thuật điêu khắc. Ở Việt Nam đã có khoảng 21 trại sáng tác điêu khắc quốc tế và quốc gia được tổ chức, đóng góp không nhỏ vào đời sống văn hóa, nghệ thuật, cảnh quan đô thị, bước đầu khẳng định hiệu quả của phương thức sáng tác nghệ thuật điêu khắc ngoài trời. Sáng tác điêu khắc là sản phẩm của thời kỳ đất nước đổi mới, mở cửa, giao lưu văn hóa, nghệ thuật, đã đang và sẽ đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng.
Năm 2015, lãnh đạo tỉnh Quảng Trị cho chủ trương tổ chức Trại Sáng tác Điêu khắc đá với chủ đề “Thành Cổ Quảng Trị - Bất tử và hồi sinh” nhằm tôn vinh những chiến công bất tử, ngợi ca về chủ nghĩa anh hùng cách mạng, cùng sự suy ngẫm về quá khứ, hoài niệm về “chiến trường xưa”, về chiến tranh và hoà bình, về lẽ sống và cái chết, về sự hủy diệt và hồi sinh… Tất cả những điều đó đều được nhìn nhận từ hai phía, trong một không gian đa diện, hoà hợp và hội nhập…
Di tích Quốc gia đặc biệt Thành Cổ Quảng Trị đã trở thành điểm đến, nơi hành hương trong các tour du lịch “Hoài niệm về chiến trường xưa và đồng đội”. Thành Cổ Quảng Trị đã trở thành một không gian hoài niệm tâm linh thiêng liêng mang nhiều ý nghĩa lịch sử, văn hoá trong cuộc đấu tranh cách mạng của quê hương và dân tộc. Việc giao lưu trong sáng tạo nghệ thuật còn là cánh cửa rộng mở giúp Quảng Trị quảng bá hình ảnh về văn hóa và du lịch hoài niệm với bạn bè trong, ngoài nước, tạo thành điểm nhấn văn hóa, nghệ thuật ấn tượng cho tỉnh Quảng Trị trên con đường đổi mới và phát triển.
22 tác phẩm của 22 tác giả tham gia được Hội đồng Nghệ thuật gồm các nhà điêu khắc nổi tiếng của Việt Nam xét chọn phương án phác thảo để triển khai (tại phiên họp ngày 13 - 11 - 2015). Sau đó được thông qua và trưng bày phác thảo lấy ý kiến của nhân dân, Hội Chiến sĩ Thành Cổ Quảng Trị năm 1972 tại Di tích Quốc gia đặc biệt Thành Cổ Quảng Trị trong một thời gian dài. Xét về giá trị thẩm mỹ nghệ thuật, phần lớn các nhà điêu khắc tạo ra được những tác phẩm có ý nghĩa, với các hình thức, phương án và kiểu thức nghệ thuật, tư duy biểu cảm thẩm mỹ nghệ thuật. Điêu khắc hiện đại đã phá hủy các chuẩn mực và nguyên tắc thẩm mỹ cũng như các hình thức và phương pháp biểu hiện nghệ thuật truyền thống. Điêu khắc hiện đại đã mở ra khả năng cho những cách tân không giới hạn trong lĩnh vực này, lĩnh vực điêu khắc ngoài trời. Bởi chính vườn tượng đã tạo ra cho không gian công cộng sự lành mạnh, sự bao dung, sự độc đáo, sự vững bền và sự thân thiện.
22 tác phẩm điêu khắc thực sự đem lại rung động huyền ảo trong không gian Thành Cổ Quảng Trị. Các tác phẩm có khối tích chắc, khỏe, tương phản hệ thống hình tượng, nhất quán và hợp lý, rất phù hợp với ý tưởng và nội dung bi tráng, hùng ca, tạo nên sự đồng cảm, xúc động cho người xem. Sự vững tin vào chiến thắng tạo nên tinh thần lạc quan, dù trong mọi hoàn cảnh, các nhà điêu khắc vẫn phát hiện ra những vẻ đẹp độc đáo, lãng mạn. Tác phẩm “Kết quả chiến thắng” của Nhà điêu khắc Lưu Danh Thanh (Hà Nội), thể hiện một bàn tay cầm bút ký, phía dưới có hình cánh chim hòa bình của Picasso với ba hình tượng Thần Tự do, tháp Epphen, cột cờ Hà Nội. Tác phẩm nói lên ý nghĩa lớn lao của “chiến thắng Thành Cổ Quảng Trị” góp phần vào việc ký kết Hiệp định Paris.
Tác phẩm “Sức mạnh Việt Nam” của Nguyễn Xuân Thành (Hà Nội), bằng hình tượng bức tường Thành Cổ (đế tượng) để nói lên sức mạnh truyền thống của cả dân tộc. Hình tượng nắm đấm thể hiện sức mạnh ý chí, quyết tâm sắt đá bảo vệ độc lập dân tộc của tuổi trẻ Việt Nam. Khối sắt thép nặng nề bị bẻ cong, đã nói lên sức mạnh bạo tàn không thể khuất phục được ý chí và tinh thần đoàn kết của cả một dân tộc yêu chuộng hòa bình.
Tác phẩm “Sức sống” của Nguyễn Thị Kim Liên (Quảng Bình) thể hiện sức sống mãnh liệt của thiên nhiên, con người trên mảnh đất Quảng Trị. Tác phẩm như một ẩn dụ thú vị cho người thưởng ngoạn khi chiêm nghiệm về chiến tranh và hòa bình.
Tác phẩm “Nụ cười” của Vương Duy Biên biểu hiện niềm vui sau chiến thắng của người chiến sĩ với nụ cười sảng khoái. Cách tạo khối sần sùi kết hợp hình tượng cây lúa của quê hương của nhân vật thể hiện vượt lên bom đạn cùng với lòng yêu hòa bình, yêu thương cuộc sống.
“Vẫn đợi anh về” của Nguyễn Xuân Tiên thể hiện sự hy sinh cao cả thầm lặng của người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh, tạo ra cho người xem mối đồng cảm, suy ngẫm và tâm tư như chính bản thân mình.
Tác phẩm “Tưởng niệm” của PGS Vương Học Báo gồm 9 khối biểu trưng, xếp đặt thành vòng tròn. Tính từ tâm 0, các khối khác nhau 40 độ, bố trí quanh vòng tròn 360 độ. Tác phẩm như một nén hương để tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc.
Nhà điêu khắc Nguyễn Phú Cường (Ninh Bình) - Nguyên Phó Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm qua tác phẩm “Hồi sinh” đã thể hiện chiếc mũ tai bèo của người chiến sĩ quân giải phóng năm nào vùi một phần trong cát, vết đạn bắn xuyên qua làm người xem liên tưởng tới sự hy sinh của người chiến sĩ cùng với ba mầm ba cây xương rồng đội cát vươn lên nở hoa. Tác phẩm khẳng định chân lý: có những cái chết là sự hồi sinh sự sống.
Tác phẩm “Quyết tử” của Lê Liên (Hà Nội) với hình tượng ba chiến sĩ giải phóng quân đại diện cho 3 miền Bắc - Trung - Nam kiên cường, bất khuất, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị. Tác phẩm “Vượt sông” của Võ Ngọc Lân (Quảng Nam) lại có cách thể hiện khác. Hình tượng chim hòa bình là chủ đạo được tác giả khái quát hóa lao về phía trước, phía sau là Thành Cổ Quảng Trị, những vết tích chiến tranh khắc họa trên hình tượng khối âm ngôi sao; phía sau là hình tượng các chiến sĩ vượt sông Thạch Hãn…. Tác phẩm nói lên khát vọng thống nhất hai miền Nam - Bắc và ý chí vươn lên vượt qua nỗi đau mất mát của người dân Quảng Trị. “Vượt sông” của Võ Văn Xuân (Bình Định) khai thác chủ đề ở khía cạnh khác. Những dấu tích của chiến tranh, dòng sông Thạch Hãn mãi mãi là dòng sông lịch sử, chứng kiến sự hủy diệt của bom đạn, sự hy sinh bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị của các chiến sĩ giải phóng quân.
Biểu tượng hạt mầm đang nở trên vết tích đổ nát của chiến tranh trong “Mầm sống” của Trần Thanh Nam (Thừa Thiên - Huế) - nói lên quá khứ đau thương làm con người càng thêm gắn bó, yêu thương để hàn gắn mọi vết thương, trở thành biểu tượng của sự hồi sinh. Tác phẩm biểu đạt khối tích ở giữa là những chồi non đang mọc, xen lẫn khuôn mặt của đôi trai gái mang tính ẩn dụ cho tình yêu. Mặt sau tượng là âm vang của tiếng vọng từ quá khứ đến hiện tại và hướng đến tương lai.
Nhóm tượng “Chiến sĩ vô danh” của Phan Trọng Vân (Ninh Thuận) gồm hai khối được sắp đặt gần nhau. Khối chính màu trắng, tạo hình móc rỗng hình tượng anh bộ đội cụ Hồ, tượng trưng cho vong linh những anh hùng liệt sĩ đã nằm xuống trong cuộc giải phóng đất nước, cánh tay phải vẫn nắm chặt, tượng trưng cho ý chí mạnh mẽ, quyết tử hồi sinh. Khối phụ trợ màu đen được tạo hình tối giản ba nhân vật nghiêng đầu kính cẩn trước anh linh của những chiến sĩ đã hy sinh trong cuộc chiến. Trên phần đế của khối chính đặt đôi dép cao su, biểu tượng của bộ đội cụ Hồ, những chứng tích và kỷ vật đơn giản của người chiến sĩ.
Chỉ với những khối tích đơn giản, “Mẹ” của Phạm Văn Hạng (Đà Nẵng) cố đi tìm những kỷ niệm còn sót lại trên đất Cổ Thành. Hình tượng người mẹ cúi xuống trên tay ôm mảnh khăn tang để gói hài cốt các con của mẹ hy sinh vì đất nước thật sự là hình tượng xúc động. “Bất tử” của Trần Luân Tín (TP Hồ Chí Minh) thể hiện nhân vật là biểu tượng của con người vượt trên bom đạn, bất tử, sống mãi với lòng yêu hòa bình, cùng cây lúa của quê hương với niềm yêu thương cuộc sống.
Vật chất không bao giờ mất đi. Dù cả Thành Cổ và Thị xã Quảng Trị đổ nát trong chiến tranh, nhưng đã được tái thiết lại với vẻ đẹp diệu kỳ. Tinh thần ngoan cường của người đã hy sinh, mất mát sẽ tồn tại mãi mãi trong đời sống văn hóa tâm linh thông qua tác phẩm “Gạch đá đã hồi sinh” của nhà điêu khắc Nguyễn Hiền (Quảng Trị), nguyên Trưởng khoa Điêu khắc Trường Đại học Nghệ thuật Huế như muốn nói lên tất cả, lịch sử và thân phận của con người, với nắng mưa và thời gian, niềm vui, nỗi buồn và những dấu ấn của cuộc chiến tranh đã đi qua. Tác phẩm gợi mở những vấn đề to lớn nhưng chứa đựng trong hình thức biểu hiện đơn giản, dung dị.
“Sóng sông Thạch Hãn” của Mai Thu Vân (Hà Nội) sử dụng ngôn ngữ sắp đặt các phiến đá. Hình các phiến đá được cách điệu từ hình chiếu nghiêng ngôi mộ Nghĩa trang Trường Sơn. Mỗi phiến đá có kích thước khác nhau, tạo hình bằng những nhát cắt thẳng tượng trưng cho các đường dây điện lớp này chống lên lớp khác, hoặc như hình ảnh các lớp sóng cuộn. Nhìn chính diện thấy các cột đá thẳng đứng với các độ cao khác nhau, có khoảng cách thoáng nhẹ nhàng, gợi sự tưởng nhớ nhưng không gây cảm giác nặng nề. Toàn bộ hướng nhìn thẳng là hình một ngọn sóng lớn...
22 tác phẩm điêu khắc với cách xử lý bố cục thông minh, gọn và chắc chắn, những hình tượng nghệ thuật tự nhiên, đơn giản, súc tích, giàu sức biểu cảm và gợi tả, mang nhiều ý nghĩa tượng trưng sâu sắc chứng tỏ sự uyên thâm trong kiến thức điêu khắc. Cái động trong tác phẩm là sự tương phản có chủ ý rõ ràng giữa ý tưởng và hình thức thể hiện, tạo tiền đề cho người xem liên tưởng đến nhiều cặp phạm trù khác nhau có tính chất biểu tượng trong chiến tranh, bất tử và hồi sinh, đến cuộc sống hòa bình. Nếu có sự yên tĩnh dường như là do vắng bóng con người, chứ không phải thiên nhiên đang tĩnh, còn là tiếng nói nhiều âm vang của cảm xúc, tình cảm.
Trước xu thế toàn cầu hóa, hội nhập phát triển, Trại sáng tác điêu khắc đá Thành Cổ Quảng Trị thể hiện tình cảm cá nhân của các tác giả đối với đất nước Việt Nam nói chung và tỉnh Quảng Trị nói riêng trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật. Nó thắt chặt hơn nữa tình đoàn kết, giao lưu giữa các nghệ sĩ trong dòng mạch giao lưu, đối thoại văn hóa, nghệ thuật khu vực và quốc gia. Trại sáng tác này là điểm nhấn tâm linh của nghệ thuật điêu khắc quốc gia về một chiến trường xưa nhằm cùng nhau khép lại quá khứ hướng tới tương lai.
Nói đến tính hai chiều trong quan hệ giữa điêu khắc ngoài trời và môi trường là nói đến sự hợp lý giữa tác phẩm với cảnh quan tự nhiên, chỉ khi có sự hợp lý, giá trị của tác phẩm mới được phát huy ra cảnh quan và được cảnh quan bồi đắp... Việc xác định vị trí cho tác phẩm điêu khắc ngoài trời, trong mối quan hệ với cảnh quan môi trường xung quanh được coi như yếu tố quyết định đến giá trị sử dụng và tính thẩm mỹ của nó.
Thực tế không chỉ có ý tưởng mà cả hình tượng trong nghệ thuật của 22 tác phẩm điêu khắc đá Thành Cổ Quảng Trị, đã và đang thực sự hiện hữu. Các tác phẩm trưng bày tại Thành Cổ như một thông điệp giàu tính nhân văn, nghệ thuật của các nhà điêu khắc trong nước cho hiện tại và tương lai; là biểu hiện sinh động của tinh thần đoàn kết, hữu nghị, vì một nền văn hóa dân tộc Việt Nam đậm đà bản sắc, trong một không gian giao lưu, hội nhập và là dấu ấn để lại mãi mãi cho tỉnh Quảng Trị.
Chính nhờ Trại sáng tác điêu khắc đá này mà những giá trị nghệ thuật được chuyển hóa thành những giá trị văn hóa. Và vì vậy mà những giá trị văn hóa mang tính truyền thống lịch sử cách mạng được tích hợp, biến đổi trong những giá trị nghệ thuật làm nên một vườn tượng mới thích nghi với thời đại.
T.H.T
