Thơ Tân hình thức Việt - tiếp nhận và sáng tạo

 TCCV Online - Với phương châm “Tôn vinh những giá trị văn học nghệ thuật cũ và cổ súy những trào lưu, khuynh hướng sáng tác mới”, trong những năm gần đây, Tạp chí Sông Hương tiếp tục tôn vinh những giá trị đích thực của văn học nghệ thuật Việt Nam; tiếp cận và giới thiệu những trào lưu nghệ thuật đương đại thế giới; tổ chức những chuyên đề lớn có chiều sâu và có tính phát hiện để tạo ra một diễn đàn tranh luận dân chủ, thẳng thắn, minh định cho những tiếng nói chân chính nhằm hướng tới sự phát triển văn học nghệ thuật nói chung, tạo điều kiện cho sáng tạo làm đúng sứ mệnh truy tìm, tiếp cận và kiến tạo cái mới... Đặc biệt, Tạp chí Sông Hương đã chủ động tổ chức các chuyên đề về văn học Hiện đại, Hậu hiện đại, Tân hình thức- những vấn đề đã cũ của thế giới nhưng còn rất mới ở Việt Nam. Trong tinh thần đó, Tạp chí Sông Hương vừa xuất bản tập sách “Thơ Tân hình thức Việt-tiếp nhận và sáng tạo” với nhiều bài thơ Tân hình thức và tiểu luận về thơ Tân hình thức của các tác giả trong nước và trên thế giới. 

“Thơ Tân hình thức Việt-tiếp nhận và sáng tạo” là tập sách giới thiệu những bài viết của các nhà lý luận phê bình và các nhà thơ nhìn nhận thơ Tân hình thức là một hệ hình mới, một trào lưu sáng tác mới trong tinh thần “xem đó như là một thể loại thơ bình đẳng như bao thể loại thơ Việt khác trong dòng chảy văn học Việt Nam”. Qua đó, tập sách mang đến với độc giả những bài thơ Tân hình thức của các tác giả nổi tiếng trên thế giới và ở Việt Nam như Frederick Turner, Frederick Feirstein, Dana Gioia, Chu Thụy Nguyên, Biển Bắc, Gỷang Anh Iên, Hường Thanh, Hồ Đăng Thanh Ngọc, Khế Iêm...; những tiểu luận đặc sắc của các tác giả Khế Iêm, Inrasara, Đỗ Lai Thúy, Văn Giá, William B Noseworthy, Frederick Turner; Frederick Feirstein… Những bài tiểu luận đem đến cái nhìn tổng quan theo cách hiểu đúng nhất về thơ Tân hình thức Việt, nhiều bài viết trong đó đã gián tiếp định nghĩa: Thơ Tân hình thức Việt là thể loại thơ viết bằng tiếng Việt, sử dụng ngôn ngữ đời thường, có tính truyện, dùng lại những thể thơ truyền thống Việt (4-8 chữ và lục bát,…), dùng kỹ thuật vắt dòng của thơ truyền thống Anh và kỹ thuật lặp lại của thơ tự do Mỹ để thể hiện, tạo nhạc tính và hồi phục vần ở bất cứ chỗ nào trong bài thơ. Bên cạnh đó, sự tham gia của một số nhà thơ Tân hình thức Mỹ vào tập sách với các tiểu luận cho thấy sự quan tâm của những thi sĩ người nước ngoài đối với sự phát triển của một trường phái thơ viết bằng ngôn ngữ Việt, trong đó có những nhà thơ hàng đầu của dòng thơ Tân hình thức Mỹ được nhiều người ngưỡng mộ như Frederick Turner, Frederick Feirstein, Dana Gioia… 

Mặt khác, tập sách “Thơ Tân hình thức Việt-tiếp nhận và sáng tạo” đã làm rõ thực tế thơ Tân hình thức Việt là một dòng thơ đã được khởi đi một cách nghiêm túc và đầy mới mẻ ở Việt Nam bởi nhà thơ Khế Iêm- người chủ xướng, nhà lập thuyết và nhà lý luận của phong trào thơ Tân hình thức Việt, đồng thời là người kết nối những nhà thơ Tân hình thức Việt với các nhà thơ Tân hình thức Mỹ. Vào năm 1999, nhà thơ Khế Iêm viết bài thơ Tân hình thức đầu tiên của mình là “Tân hình thức và câu chuyện kể”, viết tiểu luận có tính tuyên ngôn đầu tiên với tựa đề “Chú giải thơ Tân hình thức”. Từ đó đến nay, thơ Tân hình thức Việt đã trải qua 15 năm phát triển thành một trường phái với 5 thế hệ tác giả và 1.500 bài thơ của 115 nhà thơ trong và ngoài nước được công bố. Bên cạnh những bài thơ Tân hình thức Việt đặc sắc từ nội dung đến nghệ thuật được dẫn ra, tập sách cũng đã phần nào làm sáng tỏ nỗ lực của thơ Tân hình thức Việt trên con đường tiếp cận công chúng thơ Việt Nam, triết lý của Tân hình thức Việt, Tân hình thức trong dòng chảy thơ Việt cùng những nhận định về Tân hình thức trong cuộc đổi mới thơ Việt, nội dung thơ Tân hình thức Việt, cảm thức thơ Tân hình thức Việt, thái độ, vai trò của thơ Tân hình thức Việt, giá trị chia sẻ của thơ Tân hình thức Việt, hạn chế của thơ Tân hình thức và hướng đi khả thể của Tân hình thức trên bậc thang sáng tạo của thơ Việt theo trường phái, trào lưu. 

Trên quan điểm thơ rất đỗi đời thường, thơ trở về đời sống thực tại nên thơ không có vần điệu để mỗi bài thơ là một câu chuyện cuộc sống, tính nhạc của thơ được tạo nên từ nhịp điệu của sự đọc, tính truyện chủ trương thi pháp đời thường khiến mỗi bài thơ là một câu chuyện đời thường… thơ Tân hình thức Việt đã và đang thách thức kinh nghiệm nghệ thuật, kinh nghiệm thể loại, kinh nghiệm thẩm mỹ và kinh nghiệm đọc của nhiều người. Một số ý kiến trong tập sách “Thơ Tân hình thức Việt-tiếp nhận và sáng tạo” nêu rõ: Mục đích của thơ Tân hình thức Việt chỉ là đề xuất một phương cách sáng tác thơ Việt trong bối cảnh hậu hiện đại và “Thơ Việt như một dòng sông lớn mà thơ Tân hình thức đang là một chi lưu trong rất nhiều chi lưu cùng góp vào và cộng hưởng”, “Phong trào thơ Tân hình thức đã có mặt và tham gia vào khung cảnh thơ ca chung của dân tộc”, “Mặc lòng thích/không thích, thơ Tân hình thức vẫn cứ tồn tại và ngày càng khẳng định sự có mặt của mình. Ai quay lưng với Tân hình thức sẽ tự làm nghèo đi quyền được tiếp nhận và thụ hưởng đa dạng mà mỗi người đều có cơ hội ngang bằng” (nhà phê bình Văn Giá). “Thơ Tân hình thức ra đời trong tư thế là một tiếng nói mới, một cảm xúc mới trước cuộc sống hôm nay. Nó không phế truất thơ Tự do và nó cũng không chờ đợi thơ nói chung rơi vào khủng hoảng. Nó vẫn chung sống hòa bình với những dòng thơ khác nhưng phải đối đầu với nhiều thách thức. Dù sao mặc lòng, đứng trước cái mới, ta nên có một lời chào hỏi: Thơ Tân hình thức, nào, bắt tay” (Giáo sư Bửu Ý). “Có thể rồi đây, thơ Hậu hiện đại Việt Nam sẽ chọn được cho mình một thể thơ khác phù hợp hơn và do đó, thành công hơn. Nhưng với tư cách là một thể thơ mang tính hệ hình mở đầu cho trào lưu thơ Hậu hiện đại ở Việt Nam thì Tân hình thức mãi mãi còn được nhắc đến và biết ơn (nhà phê bình Đỗ Lai Thúy). “Chủ nghĩa Tân hình thức ở Việt Nam đã sáng tạo một hình thức thi ca đáng kể, một loại thơ không vần điệu thu hút cái tai của người Việt và về mặt vận luật có thể so sánh với lối thơ không gieo vần trong tiếng Anh và trong những ngôn ngữ thi ca vĩ đại khác” (nhà thơ Mỹ-Frederick Turner). 

Chia sẻ cùng những ai quan tâm thơ Tân hình thức Việt-một trường phái thơ đầu thế kỷ XXI, tập sách “Thơ Tân hình thức Việt-tiếp nhận và sáng tạo” góp thêm tiếng nói về những lý thuyết và thành tựu, những hạn chế và nỗ lực “hồi phục nghệ thuật thơ trong hành trình đi tìm người đọc và cả những nhà thơ”. Quan trọng hơn, “Cuốn sách này có thể nói đã mang trong mình tâm huyết của những trái tim vì sự phát triển văn học-nghệ thuật, sự ưu tư của nhiều sáng tạo, sự đa chiều thẳng thắn của các góc nhìn khoa học thấu triệt... Đây có lẽ là sự hội tụ đông đảo và nghiêm túc nhất cùng bàn luận về thơ Tân hình thức Việt từ trước đến nay. Hy vọng cuốn sách sẽ đáp ứng nhu cầu tìm hiểu về thơ Tân hình thức của bạn đọc” (nhà thơ Hồ Đăng Thanh Ngọc-Tổng Biên tập Tạp chí Sông Hương). 

                                              NGUYỄN BỘI NHIÊN