Mấy ý kiến về vấn đề xây dựng đạo đức lối sống con người Việt Nam hiện nay

    NQTW9 xác định rõ các tiêu chí mới về con người Việt Nam hôm nay là con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo. Mục tiêu nghị quyết đặt ra rất rộng; đó làhoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện để phát triển về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật; đề cao tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước. Nhiệm vụ đặt ra là phải hướng các hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào việc xây dựng con người có thế giới quan khoa học, hướng tới Chân -Thiện-Mỹ; Nâng cao trí lực, bồi dưỡng tri thức cho con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, hội nhập quốc tế, của kinh tế tri thức; Xây dựng và phát huy lối sống "Mỗi người vì mọi người, mọi người vì mỗi người", lối sống có ý thức tự trọng, tự chủ; Kết hợp hài hòa tính tích cực cá nhân và tính tích cực xã hội, đề cao trách nhiệm cá nhân đối với bản thân, gia đình và xã hội. Khẳng định, tôn vinh cái đúng, cái tốt đẹp, tích cực, cao thượng; nhân rộng các giá trị cao đẹp, nhân văn; Đấu tranh phê phán, đẩy lùi cái xấu, cái ác, thấp hèn, lạc hậu; chống các quan điểm, hành vi sai trái, tiêu cực ảnh hưởng xấu đến xây dựng nền văn hóa, làm tha hóa con người, khắc phục những mặt hạn chế của con người Việt Nam; Đưa nội dung giáo dục đạo đức con người, đạo đức công dân vào các hoạt động giáo dục của xã hội, mỗi trường học phải thực sự là một trung tâm văn hóa giáo dục, rèn luyện con người về lý tưởng, phẩm chất, nhân cách, lối sống; Xây dựng gia đình thực sự là nơi hình thành, nuôi dưỡng nhân cách văn hóa và giáo dục nếp sống cho con người. Phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp, xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh. Xây dựng và nhân rộng các mô hình gia đình văn hóa tiêu biểu, có nền nếp, ông bà, cha mẹ mẫu mực, con cháu hiếu thảo, vợ chồng hòa thuận, anh chị em đoàn kết, thương yêu nhau;Khuyến khích các hoạt động tôn giáo gắn bó với dân tộc, hướng thiện, nhân đạo, nhân văn, tiến bộ, "tốt đời, đẹp đạo" Khuyến khích các hoạt động "đền ơn đáp nghĩa", "uống nước nhớ nguồn", từ thiện, nhân đạo; Xây dựng đạo đức doanh nhân, giữ chữ tín, cạnh tranh lành mạnh, bền vững, xây dựng và phát triển các thương hiệu Việt có uy tín trên thị trường trong nước và quốc tế; Tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới, làm phong phú thêm văn hóa dân tộc, hạn chế, khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực, mặt trái của toàn cầu hóa về văn hóa. Quản lý các loại hình thông tin trên mạng Internet để định hướng tư tưởng và thẩm mỹ cho nhân dân, nhất là thanh niên, thiếu niên. Nhiều giải pháp được đặt ra là:Đạo đức và lối sống lành mạnh trước hết phải được thể hiện trong mọi tổ chức đảng, trong bộ máy nhà nước, các đoàn thể, xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức có phẩm chất đạo đức, tận tuỵ, hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân, gắn bó máu thịt với nhân dân; coi đây là nhân tố quan trọng để xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh mà nội dung quan trọng là học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong một bộ phận cán bộ, công chức, đảng viên; Phát triển sự nghiệp văn học, nghệ thuật, tạo mọi điều kiện cho sự tìm tòi, sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ để có nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật, thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân tộc, dân chủ, tiến bộ, phản ảnh chân thật, sinh động, sâu sắc đời sống, lịch sử dân tộc và công cuộc đổi mới đất nước; Đẩy mạnh sáng tác, quảng bá tác phẩm, công trình về đề tài cách mạng, kháng chiến, lịch sử dân tộc; Tăng cường giáo dục nghệ thuật, nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ cho nhân dân, đặc biệt là thanh niên, thiếu niên; Nâng cao thể lực, tầm vóc con người Việt Nam, gắn giáo dục thể chất với giáo dục tri thức, đạo đức, kỹ năng sống; Từng bước xây dựng hệ thống lý luận văn học, nghệ thuật Việt Nam; Đấu tranh phòng, chống các biểu hiện suy thoái về tư tưởng, đạo đức, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trên lĩnh vực văn hóa; Ngăn chặn có hiệu quả tình trạng một bộ phận báo chí, xuất bản, văn hóa, văn nghệ hoạt động không đúng tôn chỉ, mục đích, sản phẩm lệch lạc, thị hiếu tầm thường… 

   Để làm được việc đó, cần có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, trong đó VH-NT có vai trò rất quan trọng vì thiên chức cao quý muôn đời của nó là bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm, nhân cách con người. Nói như nhà thơ Hữu Thỉnh là vì chất lượng cuộc sống mà con người mãi mãi cần đến văn chương. “Trong mọi hình thức giao tiếp, không có hình thức nào giúp con người bắt gặp chính mình và bắt gặp đồng loại kỹ càng và say đắm như văn chương. Còn có ở đâu không đi mà vẫn đến, không hỏi mà vẫn biết, không hẹn ước mà vẫn tri kỷ như tiếp nhận văn chương”. Các tờ tạp chí văn nghệ địa phương tuy sinh sau đẻ muộn, tuổi đời bình quân mới 25, song đã có nhiều thành tích, nhiều kinh nghiệm trong việc tuyên truyền, xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến gắn với mẫu hình con người mới. Hầu hết các chỉ tiêu NQTW9 đặt ra đều được các tạp chí văn nghệ địa phương thực hiện khá bài bản, tuy đậm nhạt có khác nhau song ổn định qua từng chuyên mục, nội dung từng số báo.   Kế thừa và phát huy truyền thống đó, vấn đề đặt ra là bổ sung, tăng cường thêm những tiêu chí mới mà nghị quyết vừa đặt ra nữa mà thôi.

   Để xây dựng con người có nhân cách, có lối sống đẹp, báo chí truyền thông phải trung thực, khách quan, nói đi đôi với làm, không khoan nhượng với cái xấu, cái ác, cái thấp hèn. Không ai không đau xót khi hàng ngày phải chứng kiến những thay đổi đột biến là “suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống”- những quy chuẩn tư tưởng, đạo đức lối sống, nhân cách con người Việt Nam mà đỉnh cao của nó là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập hàng nghìn năm của dân tộc, tiêu biểu là chủ nghĩa anh hùng trong thời đại Hồ Chí Minh thì nay, các giá trị ấy đang mai một, mờ dần, thậm chí đảo lộn. Giảm sút lòng tin dẫn đến giảm sút ý chí chiến đấu, tinh thần đấu tranh để khẳng định các giá trị tốt đẹp truyền thống. Một nền văn nghệ tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc phải xuất phát từ tâm hồn, tính cách, văn hóa Việt Nam, không lai căng, bắt chước bên ngoài. Một khi các giá trị nhân văn, tình người, đạo đức trong văn hóa Việt bị coi thường, thay vào đó các thứ rác rưởi nhố nhăng rẻ tiền và nhất là chạy theo đồng tiền, lợi nhuận thì sẽ không bao giờ có tác phẩm gọi là đỉnh cao, có chiều sâu tư tưởng, giá trị nghệ thuật. Tôi rất tâm đắc câu nói của đạo diễn Đặng Nhật Minh, ở đâu có đồng tiền ngự trị thì ở đó tan nát!.. Trong văn hóa, chính trị, giáo dục, y tế… ở đâu cũng vậy chớ không riêng gì VH-NT.

   Đối với VH-NT chân lý sáng tạo vốn gắn với các phạm trù Chân-Thiện-Mỹ, nó là phẩm chất tối thượng của VNS, vì sáng tạo của VNS luôn tác động đến đạo đức con người, đạo đức xã hội. Đối với một nền VH-NT được xem là tiên tiến, là công cụ, vũ khí của công tác tư tưởng, phải đi đầu trong việc chống tham nhũng, phê phán cái xấu, cái ác, cái thấp hèn vốn thường trực trong mỗi con người và xã hội thì tác phẩm mới đem đến cho người đọc sự bổ ích trong xây dựng đạo đức con người và đạo đức xã hội. Đó mới thực sự là chức năng cao quý của VH-NT và cũng là mục tiêu của cái gọi là Chân-Thiện-Mỹ vốn là bản chất sáng tạo của VH-NT. Rất tiếc là nhiều tờ tạp chí văn nghệ địa phương đang né tránh thiên chức cao quý này. Có nhiều lý do, do chính trị hoá việc phê bình dẫn đến việc thủ tiêu đấu tranh, xuất hiện tư tưởng cầu an... song chắc chắn là có vấn đề tư duy lý luận văn nghệ thời hiện đại chậm đổi mới.

   Thành tựu lớn nhất của 30 năm đổi mới là đất nước ta giữ vững ổn định chính trị và hội nhập quốc tế sâu và rộng. Cuộc sống bao giờ cũng có cái biến và cái bất biến; cái mới và cái vĩnh hằng đan xen. Nói khác đi là có ổn định, có phát triển; có được, có mất; có nhận, có cho. Mỗi thời đại sinh ra một kiểu văn hoá, kiểu văn hoá đó sẽ tạo ra đời sống văn học của nó, vì thế khi văn hoá thay đổi thì văn học cũng thay đổi theo. Song ở tầng sâu của nó, VH-NT bao giờ cũng lưu giữ và luân chuyển những giá trị văn hoá nghìn đời của dân tộc. Những tác phẩm văn học có giá trị lớn về tư tưởng, nghệ thuật gần đây cho thấy, song song với khát vọng đổi mới chưa bao giờ đời sống văn học có sự ngắt quảng, cắt đứt với quá khứ. Không những thế mà các tác giả luôn có ý thức làm sống lại những giá trị vĩnh hằng. Tôi nghĩ, đó mới là đổi mới đích thực chân chính; là mối tương quan hài hòa giữa dân tộc và thời đại. Đã đến lúc cần có một hệ thống lý luận riêng của Việt Nam làm hệ quy chiếu phù hợp thời đại. Đó là yêu cầu cấp thiết vì trong NQTW9 cũng đã sớm đặt ra vấn đề là “đúc kết và xây dựng hệ giá trị chuẩn của con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”. Lý luận phê bình không đi trước một bước thì sẽ còn tụt hậu xa hơn nữa. 

   Vì thời lượng có hạn, cho phép tôi dừng tham luận ở đây. Rất mong nhận được sự góp ý của quý vị khách quý, của đồng nghiệp. Chúc sức khoẻ và hội thảo thành công tốt đẹp. Trân trọng cảm ơn.