Địa chí hay Dư địa chí là loại sách ghi chép một cách tổng hợp các mặt từ địa lý tự nhiên, địa hình, thời tiết, khí hậu đến sản vật, phong vật, cộng đồng dân cư, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội... của một quốc gia, một khu vực, một tỉnh thậm chí của một làng, một xã.
Địa chí là loại sách có 4 đặc trưng cơ bản:
- Tính khu vực: là đặc trưng cơ bản nhất. Do đó dù là thông chí, tỉnh chí, huyện chí hay xã chí thì bao giờ cũng gắn với một khu vực cụ thể.
- Tính liên tục: được thể hiện trong công việc (thường cứ 10 năm bổ sung một lần) trong nội dung và thể lệ ghi chép.
- Tính tổng hợp: Nội dung ghi chép bao gồm cả quá khứ và hiện tại về các mặt: thiên văn, địa lý, chính trị, kinh tế, văn hóa, nhân vật... Do vậy, địa chí còn được gọi là sách bác vật, một loại bách khoa thư, tứ phương chi chí việc ghi chép của bốn phương.
- Tính tư liệu: sách địa chí nhằm mục đích phản ánh và lưu giữ tình hình thay đổi về các mặt tự nhiên và xã hội của một địa phương, sử dụng thể ghi chép đúng như sự thật, “thuật lại mà không sáng tác, không ngụ ý khen chê”.
Địa chí là loại sách công cụ, đúc kết tri thức, do đó, mang tính khoa học cao. Sách địa chí có 3 chức năng cơ bản:
- Chức năng nhận thức: giúp cho mọi người hiểu một vùng đất cụ thể nào đó, đặc biệt là cho các nhà quản lý, lãnh đạo địa phương đó có một cái nhìn bao quát, tổng hợp, từ đó hoạch định chính sách, chiến lược phát triển địa phương.
- Chức năng thực tiễn: phục vụ yêu cầu quản lý, khai thác trong thực tế sản xuất, đời sống...
- Chức năng giáo dục: làm tài liệu giáo dục học tập, lưu truyền cho hậu thế...1
Về thể loại, địa chí có hai thể loại: Địa chí toàn quốc (Quốc chí) hay (nhất thống chí) và địa chí của địa phương (phương chí, tỉnh chí) hay (huyện chí, xã chí...)
Trên cấp độ quốc gia, địa chí được quan niệm là Quốc chí hay nhất thống chí, ta có: Dư địa chí của Nguyễn Trãi viết vào năm thứ hai niên hiệu Thiệu Bình (1435) là tác phẩm địa chí Việt
Xứ Đàng Trong của chúng ta có hai bộ sách địa chí sớm nhất được xem là Ô châu cận lục của Dương Văn An, nhuận sắc (thời Mạc 1555) và Phủ biên tạp lục của học giả Lê Quý Đôn thời Lê - Trịnh (1776).
Địa chí của địa phương, phương chí: gồm tỉnh chí (thông chí) huyện chí, xã chí. Ở Việt Nam sách về tỉnh chí khá phong phú bao gồm Hà Nội địa dư do Dương Bá Cung soạn; Sơn Tây chí do Phan Huy Sáng hiệu đính; Cao Bằng ký lược do Phạm An soạn; Hải Dương phong vật chí”do Trần Huy Phát soạn; Nghệ An phong thổ thoại do Trần Danh Lâm soạn; Bình Định tỉnh chí, Gia Định Thành thông chí do Trịnh Hoài Đức soạn v.v...
Trong những năm gần đây, vấn đề viết địa chí tại các địa phương được đặt ra một cách khá sôi động và phổ biến. Từ năm 1954 đến nay, sách địa chí vẫn phát triển ở cả hai miền Nam Bắc:
- Ở miền
Nhóm do các tòa hành chính, tòa thị chính của các địa phương biên soạn và xuất bản, có 28 công trình địa chí của 28 địa phương. Tiêu biểu như: Địa phương chí tỉnh Hà Tiên (Trần Thêm Trung, 1957), Địa phương chí tỉnh Kiên Giang (1958), Địa phương chí tỉnh Phước Long (1960), Địa phương chí tỉnh Biên Hòa (1963), Địa phương chí tỉnh Bến Tre (1965), Địa phương chí tỉnh Bạc Liêu (1965, 1974), Địa phương chí tỉnh Vĩnh Long (1966, 1969), Địa phương chí tỉnh Đà Nẵng (Vũ Lang, Phan Uyên Trang, 1967), Địa phương chí thị xã Vũng Tàu (1968, 1971), Địa phương chí tỉnh Gia Định (1971), Địa phương chí thị xã Rạch Giá (1973), Địa phương chí tỉnh Gia Định (1973) v.v…
Nhóm do các cá nhân biên soạn và xuất bản, mang tính chất địa chí có 36 tác phẩm. Tiêu biểu như: Đây Nha Trang (Võ Hữu Hạnh, 1957), Cố đô Huế (Thái Văn Kiểm, 1960), Non nước xứ Quảng (Phạm Trung Việt, 1962), Gò Công cảnh cũ người xưa (Việt Cúc, 1969, 2 quyển), Tỉnh Bến Tre trong lịch sử Việt Nam; Biên Hòa sử lược (Lương Văn Lựu, 1972), Nước non Bình Định (1967), Xứ Trầm hương (1969). Nguyễn Đình Tư: Vĩnh Long xưa và nay (1967), Định Tường xưa và nay (1970), Vũng Tàu xưa và nay (1970), v.v...
- Ở Miền Bắc, việc viết địa chí tuy có muộn hơn nhưng kết quả cũng rất khả quan. Từ sau năm 1975 đến nay, nhiều địa phương đã quan tâm đến công tác biên soạn sách địa chí. Xuất hiện đầu tiên là Địa chí Hà Bắc (1982), rồi Địa chí Minh Hải (1985), Tìm hiểu Kiên Giang (1986), Địa chí văn hóa thành phố Hồ Chí Minh (4 tập, 1987), Địa chí Long An (1989), Địa chí Hải Phòng Tập I (1990), Địa chí Bến Tre (1991, 2001), Địa chí Hà Tây (1999 và 2007), Địa chí Lạng Sơn (1999), Địa chí Đồng Nai (4 tập, 2001), Địa chí Nam Định (2003), Địa chí Hà Nam (2005), Địa chí Hòa Bình (2005), Địa chí Thừa Thiên - Huế (2005), Địa chí Bà Rịa - Vũng Tàu (2005), … Tóm lại, theo chỗ chúng tôi biết, thì hiện nay có đến khoảng 80% địa phương trong cả nước đã biên soạn xong và xuất bản công bố địa chí của địa phương mình.
Tỉnh Quảng Trị chúng ta, từ những ngày đầu khi lập lại tỉnh, cũng đã bắt tay vào công việc sưu tầm biên soạn địa chí Quảng Trị. Tỉnh đã hợp tác với trường Đại học Tổng hợp Huế (nay là trường Đại học Khoa học Huế) tiến hành nghiên cứu, biên soạn, đến năm 1995 đã hoàn thành tập bản thảo Địa chí Quảng Trị gồm 04 phần: Tự nhiên, Lịch sử, Kinh tế, Văn hóa (với 20 Chương và 3 phần Phụ lục dày 571 trang vi tính). Nhưng vì các lý do khác nhau, cho đến nay công trình này vẫn chưa hoàn chỉnh để xuất bản được.
Bẵng đi một thời gian khá dài ngót 20 năm (từ năm 1995 đến năm 2015). Trước nhu cầu đòi hỏi của cán bộ, nhân dân trong tỉnh, cũng như sự cần thiết của một công trình khoa học tổng hợp, một bách khoa thư của địa phương, việc nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn để xuất bản công trình Địa chí Quảng Trị trở nên rất cần thiết. Vì vậy trong gần hai năm qua, Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Trị đã hợp tác với Viện Sử học thuộc Viện hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam khởi động lại công việc biên soạn công trình địa chí tỉnh Quảng Trị.
Trên tinh thần kế thừa kết quả nghiên cứu, biên soạn công trình địa chí Quảng Trị (tập bản thảo năm 1995) của Trường Đại học Khoa học Huế, chúng tôi đã tiến hành hai phần việc cơ bản mang tính khởi động trước khi bắt tay vào biên soạn.
Một là thông qua Viện Sử học Việt Nam và có sự cộng tác của các cơ quan nghiên cứu, Viện, Trường ở Trung ương gồm các vị Giáo sư, các chuyên gia đầu ngành trên các lĩnh vực lịch sử, địa lý, văn học, kinh tế... kiểm tra, thẩm định, đánh giá tập bản thảo Địa chí Quảng Trị năm 1995, với tinh thần khoa học, khách quan, để có sự kế thừa, bổ sung, hoàn chỉnh.
Hai là trên cơ sở đó, công việc cần thực hiện đầu tiên là xây dựng Đề cương chi tiết cho công trình biên soạn Địa chí Quảng Trị. Đây là bước khởi đầu quan trọng, bởi Đề cương được ví như bộ khung sườn tổng thể. Cơ thể có được khoẻ mạnh, phát triển tốt hay không, phụ thuộc rất lớn vào bộ khung sườn này. Vì thế, sau khi xây dựng xong Đề cương chi tiết, Sở Khoa học và Công nghệ cùng với Viện Sử học đã tổ chức 03 cuộc Hội thảo khoa học (01 cuộc ở Hà Nội và 02 cuộc tại Quảng Trị) với sự tham gia đông đảo của nhiều nhà nghiên cứu, các nhà chuyên môn ở Trung ương và địa phương.
Nội dung Đề cương Địa chí Quảng Trị đã được hoàn thành, ngoài phần mở đầu, phần tổng luận và phụ lục. Nội dung chính Đề cương gồm 4 phần cơ bản với 20 Chương; dung lượng dự kiến khoảng từ 1.200 trang đến 1.500 trang và trên 200 trang hình ảnh, bản đồ, biểu đồ với các nội dung chủ yếu và được bố cục như sau:
Phần thứ nhất: Địa lý
Phần địa lý gồm 5 Chương, từ Chương I đến Chương V gồm các nội dung: Địa lý hành chính; Địa lý dân cư; Địa hình Địa chất, khoáng sản và thổ nhưỡng; Khí hậu và thủy văn; Thực vật và động vật. Các chương này trình bày quá trình thay đổi địa lý, địa giới, sự hình thành các yếu tố tự nhiên, địa hình và cảnh quan của tỉnh, hình thành nên môi trường sống của các khu vực trên địa bàn tỉnh. Dân số và lao động, các nhóm tộc người, phân bố dân cư...
Phần thứ hai: Lịch sử
Trong 5 Chương từ Chương VI đến Chương X đã bám sát phân kỳ lịch sử và diễn trình lịch sử địa phương để tái hiện lịch sử qua các thời kỳ: Thời kỳ trước Công nguyên; Thời kỳ đấu tranh chống ách đô hộ phương Bắc; Quảng Trị dưới các triều đại phong kiến Việt Nam (thế kỷ X - XIX); Thời kỳ Pháp thuộc (1884 - 1945); Kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1945 - 1954); Đánh thắng cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc (1954 - 1975); Thời kỳ cùng cả nước xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa (1975 - 2013). Các chương này tập trung mô tả quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của nhân dân Quảng Trị qua các thời kỳ lịch sử. Điểm nhấn là từ các triều đại phong kiến Việt
Phần thứ ba: Kinh tế
Phần kinh tế từ Chương XI đến Chương XIV lần lượt trình bày theo các ngành, lĩnh vực: Nông nghiệp; Công nghiệp - Tiểu thủ công nghiệp; Thương mại và du lịch; Giao thông vận tải, Bưu chính - viễn thông và Tài chính - ngân hàng được trình bày theo phương pháp “bổ dọc” từ cổ đại đến giai đoạn hiện đại, điểm nhấn là từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 2015. Toàn bộ các chương mô tả sự hình thành các ngành kinh tế chủ yếu của tỉnh, đặc biệt giai đoạn từ năm 1955 đến năm 1985 là sự phát triển của kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể, được quản lý theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp. Từ năm 1986 đến năm 2013 là sự phát triển mạnh mẽ và năng động của các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, sự hình thành từng bước cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; tạo nên bước phát triển đột phá về kinh tế và xã hội của tỉnh.
Phần thứ tư: Văn hóa, xã hội
Phần văn hóa, xã hội từ Chương XV đến Chương XX nhằm giới thiệu về sự phát triển của đời sống vật chất và tinh thần, cũng như tín ngưỡng, tôn giáo và lễ hội ở các địa phương trên địa bàn tỉnh qua các thời kỳ lịch sử, tạo nên bức tranh đầy màu sắc về sinh hoạt, phong tục, tập quán, lễ hội, tín ngưỡng, tôn giáo của cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh, từ đó, hình thành nên những đặc điểm riêng của từng vùng và đặc điểm chung của người Quảng Trị.
Đồng thời cũng dành các chương trình bày về Văn học, Nghệ thuật, Khoa học và công nghệ, Giáo dục, Y tế, Thể dục thể thao, giới thiệu sự phát triển của các lĩnh vực nói trên qua các thời kỳ lịch sử. Qua đó có thể thấy được sự phát triển của văn hoá - xã hội trên địa bàn tỉnh phù hợp với sự phát triển về kinh tế, tạo nên một tỉnh phát triển toàn diện, xứng đáng với vị trí chiến lược của tỉnh Quảng Trị trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Ngoài 04 phần chính văn của nội dung, Địa chí Quảng Trị còn nhiều phần Phụ lục quan trọng khác như: Nhân vật chí Quảng Trị, danh mục làng xã Quảng Trị qua các thời kỳ; hệ thống di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu...
Có thể nói, bộ sách Địa chí Quảng Trị ra đời là công trình khoa học tổng hợp, một thành tựu quan trọng trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn của tỉnh. Đây là bộ sách quý, giúp cho cán bộ, đảng viên, đội ngũ cán bộ khoa học và kỹ thuật, thanh niên, thiếu niên, học sinh và các tầng lớp nhân dân trong tỉnh có cái nhìn tổng quát về quá trình biến đổi của tự nhiên, sự thay đổi về địa danh, địa giới của tỉnh Quảng Trị và từng địa phương, cũng như tiến trình phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội... trên địa bàn tỉnh qua các thời kỳ. Từ đó, thấy được quá trình phát triển, sự lao động sáng tạo, sự hy sinh cao cả và những đóng góp to lớn của các thế hệ con dân Quảng Trị vào sự nghiệp chung của đất nước. Mặt khác, bộ sách địa chí Quảng Trị còn là tài liệu quan trọng để giáo dục truyền thống, phục vụ công tác giảng dạy trong các trường phổ thông, chuyên nghiệp trên địa bàn tỉnh.
Với một tâm thế và tầm vóc như vậy, ai trong mỗi chúng ta cũng đều mong muốn công trình Địa chí Quảng Trị sớm được hoàn chỉnh, xuất bản và công bố trong một ngày không xa.
N.B
______________
1 Hoàng Kỳ (1997) Một số vấn đề biên soạn sách địa chí Trung tâm UNESCO thông tin tư liệu Lịch sử và Văn hoá Việt
