Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta luôn đề cao việc giữ gìn bản sắc văn hóa và truyền thống dân tộc, bởi vì nghệ thuật không có định hướng là nghệ thuật mất gốc, tách ra khỏi đời sống. Người nghệ sĩ tạo ra tác phẩm của chính mình phải nói lên được điều gì để cho mọi người hiểu, có tác dụng giáo dục trong công chúng, đồng thời không lặp lại tác phẩm của người khác, biết sáng tạo, biết thâm nhập cuộc sống để chuyển tải các hình ảnh hoạt động tích cực ngoài đời vào tác phẩm của mình một cách chọn lọc và qua đó bộc lộ được cái hồn cốt, cái tinh hoa chính là tính dân tộc. Tính dân tộc hoàn toàn không phải hình thức, mà nó là trừu tượng, là cái có thể cảm thấy chứ không phải nhìn thấy như yếu tố vật lý. Hiện nay, chúng ta đang lo lắng vì sợ nó đi chệch qua con đường khác, lai căng và mất định hướng trong nền kinh tế thị trường.
Rất nhiều năm qua, giới mỹ thuật cả nước đã có nhiều cuộc hội thảo để bàn về tính dân tộc hiện đại và đã có định nghĩa khá thuyết phục… Tính dân tộc có thể được coi là mùi hương của chất mật ong mà con ong – nghệ sĩ đã lặn lội, miệt mài để hút nhụy của muôn loài hoa, tích lũy để truyền vào trong tác phẩm của chính mình thứ tinh hoa dường như chất mật ong và mùi hương tuyệt vời ấy. Chính tính dân tộc là tinh hoa tuyệt vời mà mỗi nghệ sĩ đều suy tư, miệt mài tìm kiếm trong kho tàng văn hóa dân tộc, vốn sống và mong muốn thể hiện được nó bằng ngôn ngữ thị giác trên tác phẩm của mình.
Một nghệ sĩ sáng tạo tác phẩm của mình đúng hướng, có cảm xúc, có rung động, thường họ luôn trăn trở tư duy cùng với những hoạt động khác của văn học nghệ thuật như văn nghệ sĩ cả nước trong thời gian qua đã góp phần tích cực vào việc bảo lưu bản sắc văn hóa, truyền thống của dân tộc, những nét đẹp của bản sắc văn hóa và truyền thống dân tộc được giữ gìn và phát triển đồng hành cùng với cuộc sống, giữ gìn được nét riêng của văn hóa Việt.
Chúng ta đang sống ở ngưỡng cửa thế kỷ 21, trong thời đại bùng nổ thông tin, thời kỳ hội nhập, trong xu thế toàn cầu hóa và đang có chung nỗi băn khoăn, lo lắng về hiểm họa bị mất gốc, lai căng trong nhiều lĩnh vực mà trong đó có đạo đức, văn hóa và nghệ thuật… Chúng ta đang lo lắng liệu tất cả mọi thứ rồi sẽ bị “thương mại hóa” hay không?
Hiện nay trên thế giới, mỗi dân tộc đều có bản sắc văn hóa riêng của mình, nhưng bản sắc văn hóa vốn không phải là cái gì cố định, bất biến để tạo ra diện mạo của dân tộc, mà luôn biến đổi đến mức người ta không nhận thấy bản sắc riêng của nó. Trong đời sống văn học - nghệ thuật thì có vẻ phức tạp hơn, một số nghệ sỹ muốn giữ lấy một phong cách dân tộc đã từng có trong lịch sử, một số khác coi bản sắc là sự thay đổi cho phù hợp với sự phát triển của từng thời đại và một số khác không quan trọng vấn đề bản sắc, hay dân tộc tính, mà muốn trở thành một nghệ sỹ lớn rồi tạo ra nghệ thuật có tính toàn cầu nói chung, nhất là khi hòa vào các nghệ thuật đương đại. Bên cạnh việc toàn cầu hóa được thì phương Đông đang giữ lại các bản săc văn hóa của mình và tìm cách đứng trong sự toàn cầu hóa mà không bị mất gốc.
Trong sáng tạo nghệ thuật thị giác, có hai lĩnh vực lớn là: Nghệ thuật tạo hình và Mỹ thuật ứng dụng; trong Mỹ thuật ứng dụng lại bao gồm ba lĩnh vực chuyên sâu: Đó là Nghệ thuật Trang trí, Nghệ thuật Thủ công và Nghệ thuật Thiết kế.
Trong hai lĩnh vực nói trên, mỗi lĩnh vực đều có đặc điểm riêng của mình và trong hoạt động sáng tác đã gợi lên những đức tính, khả năng tâm lý nghề nghiệp, tư duy sáng tạo khác nhau. Chính từ khác biệt này dẫn đến mức độ, điều kiện, bộc lộ cái riêng, cá tính hay tính dân tộc trong tác phẩm cũng khác nhau, nó dễ làm cho người nghệ sĩ luôn thay đổi. Từ đó có thể hàm chứa được tính dân tộc rõ nét hơn trong nghệ thuật trang trí và nghệ thuật thiết kế. Bởi vậy, khi sáng tác loại hình này, người nghệ sĩ có được sự tự do gần như tuyệt đối. Họ không phải lo lắng là tác phẩm của mình sẽ được ai mua, ai sử dụng và nó được treo, được đặt nơi nào. Người sáng tác chỉ quan tâm bộc lộ thật trọn vẹn tấm lòng, tài năng, sự rung cảm chân thành, nét độc đáo của mình trong tác phẩm và có khả năng đánh động đến tình cảm, trái tim của người thưởng ngoạn. Chính điều này đã làm cho tâm lý sáng tạo của nghệ sĩ tạo hình được thanh thản hơn, họ có thể tự do sáng tạo, từ đó dễ thể hiện cái riêng, cá tính, cái hồn của dân tộc mình, và khi người nghệ sĩ đem hết tâm huyết, tấm lòng để sáng tác và thực sự thấy hạnh phúc trong sáng tạo thì chắc chắn trong tác phẩm sẽ có điều kiện bộc lộ được cái hồn dân tộc.
Ngày nay các nghệ sĩ của lĩnh vực tạo hình cũng như mỹ thuật ứng dụng là những người có khả năng làm được điều này và trong chiều hướng đó họ cũng có những suy tư, trách nhiệm là bằng mọi cách phải vừa phục vụ có hiệu quả cho việc phát triển nền thương mại nước nhà mà vừa giữ gìn được tinh hoa, tinh thần văn hóa dân tộc trong ngôn ngữ nghệ thuật.
Một lĩnh vực khác, đó là Thủ công Mỹ nghệ cũng là hình thái nghệ thuật thị giác luôn luôn gắn liền với nghệ thuật truyền thống của một quốc gia, vùng, khu vực, dân tộc, tôn giáo cụ thể. Người nghệ sĩ của môn nghệ thuật này vốn xuất thân là nghệ nhân hay thợ thủ công, chuyên sử dụng ngôn ngữ, chất liệu cùng với thị hiếu, văn hóa bản địa của dân tộc mình, đồng thời sử dụng những tài năng, vốn sống, kinh nghiệm cha truyền con nối để sáng tác làm đẹp cho xã hội, qua đó làm sống dậy cái hồn riêng của cha ông. Chính điều này đã làm cho nghệ thuật thủ công vừa mang hình thức độc đáo riêng của từng địa phương, từng dân tộc mà trong đó ẩn chứa tính dân tộc sâu sắc nhất. Ngày nay, trước những sản phẩm được sản xuất hàng loạt của nền sản xuất công nghiệp, người ta có hai khuynh hướng chính trong sản xuất thương mại và chọn lựa sản phẩm để tiêu thụ: Đó là tạo ra hay chọn những sản phẩm xã hội đa công năng, đẹp, hiệu quả, giá thành hợp lý, an toàn hoặc là sản xuất hay lựa chọn những loại sản phẩm của nghệ thuật thủ công, độc đáo mang sắc thái dân tộc rõ nét.
Công cuộc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc là sự nghiệp của toàn thể mọi công dân đang sinh sống trên đất nước chúng ta, đây là một vấn đề vô cùng quan trọng, đòi hỏi phải có tâm huyết, nỗ lực và sự chung tay góp sức của từng cá nhân cũng như tất cả cộng đồng người Việt trong cũng như ngoài nước.
Trước xu thế toàn cầu hóa của thế giới hiện nay, không một quốc gia nào có thể phát triển trong sự tách biệt với thế giới. Hội nhập kinh tế, giao lưu về văn hớa giữa các nước đang diễn ra hết sức sôi động, nếu không có một bản lĩnh vững vàng, một chiến lược phát triển đúng đắn thì việc giao lưu đó sẽ dẫn đến nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc của mình. Để mở rộng giao lưu, hội nhập mà không bị đánh mất, chúng ta phải thấm nhuần: Bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, nhưng phải lấy bản sắc văn hóa dân tộc làm nền tảng, làm bản lĩnh. Nền tảng có vững chắc, bản lĩnh có vững vàng mới tiếp thu được tinh hoa văn hóa nhân loại một cách đúng đắn, mới chủ động, tự tin hội nhập và làm giàu thêm, sáng lên đặc trưng văn hóa dân tộc.
H.T.T
_____________________
* Tham luận của họa sĩ Hồ Thanh Thoan tại Triển lãm Mỹ thuật Bắc miền Trung lần thứ 21 tại Quảng Trị.
