Ảnh chiến tranh Việt Nam - dấu ấn đặc biệt trên đất Pháp

TCCV Online - Gặp NSNA Đoàn Công Tính ngay sau khi ông cùng các NSNA Chu Chí Thành, Mai Nam, Hứa Kiểm tham dự Festival nhiếp ảnh báo chí quốc tế lần thứ 26 tại TP Perpignan- Cộng hòa Pháp (diễn ra từ 30.8 đến 14.9.2014) trở về, chúng tôi đã được nghe ông kể đầy hứng khởi về hoạt động bận rộn và những cảm xúc tràn đầy của đoàn NSNA Việt Nam.  Chúng tôi cảm nhận và chia sẻ niềm tự hào của những người nghệ sĩ- chiến sĩ cầm máy ảnh, đã ghi lại những khoảnh khắc ác liệt mà hào hùng của cuộc Kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta. Chính cuộc trường chinh kháng chiến đó- đã tạo nên bao tác phẩm ảnh báo chí-chiến tranh Việt Nam, dù 40 năm đã qua đi, đến hôm nay vẫn in dấu ấn đặc biệt giữa “rừng ảnh báo chí quốc tế”. Ảnh chiến tranh VN đã được chào đón nồng nhiệt, dành được nhiều cảm tình, nhiều sự ngạc nhiên thán phục và cả sự lắng lại suy ngẫm bài học không bao giờ cũ về chiến tranh của người phương Tây

TRANG TRỌNG, CUỐN HÚT

Lần đầu tiên Việt Nam được mời tham dự một festival nhiếp ảnh báo chí quốc tế lớn nhất thế giới. Liên hoan là dịp tôn vinh những PV NẢ có tiếng, là nơi giới thiệu những PV chưa hoặc ít được biết tới. Đây là cuộc gặp mặt của đông đảo- có tới hàng ngàn các nhà nhiếp ảnh trên khắp thế giới, trong đó có hàng trăm người được mời gửi tác phẩm tham gia triển lãm, đặc biệt là các tác giả, tác phẩm đến từ các vùng đang có chiến tranh hay dịch bệnh, đói nghèo.

            Phòng triển lãm ảnh chiến tranh VN, mà 4 tác giả trên là đại diện, cùng ảnh của một số PV chiến trường khác, đã trở thành tiêu điểm của festival lần này. Toàn liên hoan có 10 phòng triển lãm ảnh, riêng ảnh chiến tranh VN được trang trọng dành riêng 1 phòng với chủ đề Ceux du Nord-(Những người phía Bắc). Đây chính là “cái nhìn khác về chiến tranh”- những câu chuyện kể bằng ảnh của chính những người trong cuộc chiến, mà đến nay đa phần khán giả và cả các PV nhiếp ảnh phương Tây mới thấy. Chính vì lý do đó, các tác giả và tác phẩm ảnh VN có mặt đã tạo ra sự cuốn hút đặc biệt. Trong cuốn sách ảnh chung giới thiệu về liên hoan lần này, trang trọng ngay những trang đầu tiên là ảnh của 4 NSNA Mai Nam, Chu Chí Thành, Đoàn Công Tính, Hứa Kiểm. Một bộ sách ảnh riêng về chiến tranh VN đầy đặn gần 200 ảnh, chọn lựa khoảng 20 bức của mỗi tác giả trên và ảnh của khoảng hơn một chục PV chiến trường VN khác được phát hành tại festival- cũng lại đem đến cho khán giả và đồng nghiệp phương Tây “một cái nhìn khác’ về chiến tranh VN- từ góc độ người xem, rất lạ so với những bức ảnh do PV phương Tây thực hiện mà họ đã thấy nhiều và từ trước đây rất lâu. Bộ sách ảnh này được khán giả kiên trì xếp hàng dài mua và xin chữ ký của các tác giả có mặt. Sách bán chạy đến mức nhiều lúc Ban tổ chức không kịp chuyển đến, lập nên kỷ lục về số lượng và tốc độ trong tất cả các festival trước nay. “Một cái nhìn khác về chiến tranh VN” đã gặp sự đồng điệu ở cả người xem và người chụp ảnh. Ảnh chiến tranh Việt Nam còn cuốn hút đông đảo khán giả xem ảnh chiếu trên màn ảnh rộng. Ông Đoàn Công Tính kể, có những buổi tối có tới trên 2000 khán giả ngồi kín ghế ở sân chiếu ngoài trời,  òa rộ lên và chụp lại rào rào khi những khuôn ảnh của các PV Việt Nam được chiếu trên màn hình. Các NSNA VN đã rất xúc động, đứng lặng và cảm thấy vinh dự vô cùng khi hàng ngàn người vẫy tay chào, cùng hô vang “Việt Nam, Việt Nam” dài tới vài phút.

            Đương nhiên, ảnh chiến tranh Việt Nam càng cuốn hút sự quan tâm của giới thông tấn báo chí, của các PV nhiếp ảnh quốc tế. Có tới vài chục tờ báo, hãng tin, đài truyền hình đưa tin, viết bài riêng về mảng đề tài ảnh chiến tranh Việt Nam, và phát liên tục, trong đó có những “tên tuổi” lớn như Le Monde, New York Times… Ngoài những nhận xét chuyên nghiệp- “mổ xẻ” chất báo chí trong ảnh chiến tranh VN bằng những lời ngợi khen, các bài viết còn dành tình cảm đặc biệt cho các tác giả- PV chiến trường, cũng chính là tình cảm đẹp đẽ dành cho đất nước và con người Việt Nam, đã trải qua chiến tranh bằng sự can trường, tự tin: “Ảnh lịch sử VN, lời kể của người chiến thắng”( Bài viết của New York Times).

NGẠC NHIÊN, THÁN PHỤC

Phóng viên ảnh huyền thoại người Anh, nổi tiếng thế giới- Don Mc Cullin, dù đã 80 tuổi đã bay tới Perpignan. NSNA Đoàn Công Tính kể, Don McCullin đã rất xúc động khi gặp các PV chiến trường Việt Nam, có người đồng tuổi ông, có người kém ông 7-8 tuổi. Ông nói chuyện nhiều, nhẹ nhàng và tình cảm, chia sẻ với các đồng nghiệp VN về chuyện tác nghiệp ảnh chiến tranh VN, tỏ ra thán phục và rất khen ngợi khả năng nắm bắt, xử lý, thể hiện sự thật trong ảnh nơi các đồng nghiệp VN. Là người đã đi qua nhiều điểm nóng, khủng hoảng, dịch bệnh trên thế giới và đặc biệt là chiến tranh VN , từng đoạt hai giải ảnh báo chí quốc tế và nhiều giải thưởng khác, có rất nhiều sách ảnh nổi tiếng, ông thẳng thắn: “ Tôi không dự triển lãm, đã quá mệt mỏi vì sự vây quanh của báo chí và công chúng, cũng không cần thêm vòng nguyệt quế nào nữa. Ở đây chỉ một ngày, được gặp mặt và trao đổi chuyện nghề với các PV chiến trường VN, được xem những bức ảnh của họ, đã là đủ sung sướng và thỏa lòng”.

Đoàn PV chiến trường VN tham dự Festival đã phải rất bận rộn giới thiệu và trả lời nhiều câu hỏi của khán giả và đặc biệt là của các bạn PV đồng nghiệp về từng bức ảnh, từng bối cảnh, từng vấn đề mà họ quan tâm. Có những vị khách quay đi, trở lại triển lãm tới lần thứ 3, vì sợ rằng mình còn bỏ sót gì đấy. Trong hàng trăm ngàn khán giả có mặt tại Festival lần này, BTC ước chừng có tới hàng chục ngàn khán giả đã tìm đến phòng triển lãm ảnh VN, nhiều người nói họ “ tới phòng VN đầu tiên”, có lẽ lý do đầu tiên là vì… tò mò. Thế rồi, hầu hết đều tỏ ra bất ngờ, ngạc nhiên đến mức suýt xoa thán phục. Vốn quen xem ảnh,  biết về sự trang bị đồ nghề “ngon tới tận răng” của PV phương Tây, giờ này họ mới hiểu những PV chiến trường VN phải làm việc trong điều kiện cực ký khó khăn, thiếu thốn, trang thiết bị hạn chế, có thể hy sinh bất kỳ lúc nào như những người lính xông trận. Trong ba lô của những PV ảnh chiến trường VN luôn có sẵn “di chúc”: Nếu tôi hy sinh, xin gửi những cuốn phim này về…Và dù thế, những câu chuyện kể bằng ảnh của PV chiến trường VN rất chân thực, đậm chất báo chí- đạt chất lượng cao, đầy ấn tượng. Rất nhiều khán giả có chung những câu hỏi, sao trong ảnh chiến tranh VN có nhiều phụ nữ vậy, trong khói lửa đạn bom sao vẫn bình thản rạng cười? Vâng, chính cuộc kháng chiến chính nghĩa chống Mỹ cứu nước- cuộc chiến tranh nhân dân oanh liệt của người Việt Nam đã là “chất liệu” tuyệt vời để cho những người chiến sĩ cầm máy thỏa sức ghi vào khuôn hình dáng vẻ tự tin, can trường, bình tĩnh của “những người trong ảnh”, dù là giữa những khung cảnh khốc liệt nhất, làm nên những bức ảnh chiến tranh mang chất hùng tráng, nhân văn, lưu dấu mãi.

…VÀ ĐỌNG LẠI

Xem ảnh của PV chiến trường VN, nhiều khán giả đã chọn những bức ưng ý và đặt “mua”( ảnh rời in thêm) từ BTC. NSNA Đoàn Công Tính nhận xét: BTC và những người chọn lựa ảnh của các PV chiến trường VN lần này đã tỏ ra rất “nghề”, rất am tường khi cho ra mắt những tấm ảnh khác lạ, độc đáo- theo cái nhìn và sự đánh giá của người phương Tây. Có nhiều ảnh của ông và các tác giả khác, khi ở trong nước không được chú ý nhiều nhưng lại được “soi” rất kỹ và rất thích tại đây. Cử tọa đã rất thích, trầm trồ khen ngợi những bức ảnh về các nữ pháo binh Quảng Bình, bắn máy bay Mỹ ở Hàm Rồng, trẻ em đội mũ rơm đi học, học trước cửa hầm tránh bom, bộ đội khôi phục đường dẫn điện sau giải phóng Huế, trao trả tù binh bên bờ Thạch Hãn… Jean Fabien de Selve - một nhiếp ảnh gia người Pháp nổi tiếng, trong nhóm “ma FRANCE PHOTO”-“ Nước Pháp trong ảnh” đã “mua” bức “ Vượt thác băng ghềnh” của Đoàn Công Tính chụp năm 1970 ở Trường Sơn…Nói chung, giới PV ảnh thế giới, qua liên hoan lần này, được thưởng lãm ảnh chiến tranh VN đã có sự đánh giá cao, thậm chí rất thán phục khả năng làm nghề của PV chiến trường VN. Trong các cuộc hội thảo nghề nghiệp, bằng những kinh nghiệm thực tế, các PV VN đã trao đổi nhiều vấn đề về ảnh chiến tranh. Đồng nghiệp phương Tây tỏ ra rất khâm phục PV chiến trường VN đã tác nghiệp thật giỏi trong những điều kiện làm nghề cực kỳ ngặt nghèo, cho ra những tác phẩm ảnh báo chí xuất sắc. Nữ PV Sandrine Lana của tờ Lesoir(Bỉ) đã chân thành bày tỏ với đoàn PV VN: “Các ông đã cho chúng tôi những bài học quý giá mà không trường lớp nào có được. Đây sẽ là sự trang bị lợi hại khi chúng tôi tới các điểm nóng hiện nay trên thế giới”.

Trở lại câu chuyện của Don McCullin với các NSNA VN. Ông đã nhờ các PV VN “tìm người trong ảnh” của bức ảnh chụp tại Huế, dịp Mậu Thân. Đó là ảnh ông chụp một chiến sĩ giải phóng hy sinh. Lục trong tư trang người lính, ông đã thấy tấm ảnh một thiếu nữ và một số vật dụng cá nhân. Gần nửa thế kỷ đã qua, Don McCullin vẫn giữ những kỷ vật ấy và luôn mong có ngày có thể gửi lại cho thân nhân của người lính. Ông tin rằng thiếu nữ trong ảnh chính là người yêu của anh bộ đội. Lúc ấy, khi dựng chụp bức ảnh, dù đã là PV chiến trường dày dạn, ông đã xúc động và hiểu đúng về những người lính cộng sản và cuộc chiến tranh mà họ buộc phải tiến hành. Sau này, nỗi ám ảnh về chiến tranh ngày càng bám chặt nặng nề trong ông, thậm chí ông đã viết một cuốn sách tựa đề “Ngủ với ma”. Don McCullin nói, chiến tranh Việt Nam đã cho ông quá nhiều vinh quang nghề nghiệp, ông đã “lấy” đi quá nhiều của VN để được nổi tiếng. Ông mừng là mình còn sống sau khi những người lính cộng sản đã không dưới vài lần chĩa súng nhưng không bắn vì thấy ông cầm máy ảnh. Ông mang ơn Việt Nam. 

T.N