|
N |
gày 9-6-2014, Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam đã ra nghị quyết về Xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Đây là một Nghị quyết quan trọng, tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết TW 5 khoá VIII về Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc; đồng thời cũng là 5 năm thực hiện Nghị quyết của Bộ Chính trị về Xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật Việt Nam đáp ứng với thời kỳ mới. Nhìn lại một chặng đường phát triển của đất nước trong lĩnh vực Văn học nghệ thuật (VHNT), Nghị quyết đã khẳng định: Văn học nghệ thuật những năm qua tiếp tục phát triển. Dòng mạch chính vẫn là chủ nghĩa yêu nước và nhân văn, dân tộc. Nhiều tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống, đã có những tìm tòi mới về đề tài, nội dụng và hình thức thể hiện. Quyền tự do sáng tạo của người nghệ sỹ được tôn trọng… Cũng trong Nghị quyết này đã chỉ ra những yếu kém, bất cập trong lĩnh vực VHNT hiện nay. Đó là thành tựu sáng tạo VHNT chưa nổi bật, ít có những tác phẩm gây ấn tượng mạnh mẽ, sâu sắc trong bạn đọc, chưa tương xứng với số lượng. Ít những tác phẩm VHNT có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, có một số tác phẩm chạy theo thị hiếu tầm thường, chất lượng thấp, thậm chí có hại. Điều dễ nhận thấy là ở một số tác phẩm lí tưởng và khát vọng sáng tạo còn hạn chế ở một số văn nghệ sỹ…
Chính vì những lí do trên đây, một trong những nhiệm vụ quan trọng và cũng là nét mới, cốt lõi của Nghị quyết lần này về văn hoá là vấn đề xây dựng con người Việt Nam đáp ứng với yêu cầu và nhiệm vụ mới của đất nước. Không phải ngẫu nhiên, một Nghị quyết của Đảng về văn hoá, “vấn đề con người Việt Nam” hôm nay lại được coi trọng đặt lên hàng đầu. Vì vấn đề con người Việt Nam từ nhận thức tư tưởng, đạo đức, lối sống, môi trường sống đã có những biến động theo cả hai chiều tốt và xấu. Có nhiều điều đáng lo ngại, báo động. Do vậy, đặt vấn đề xây dựng và phát triển “con người Việt Nam” đáp ứng với yêu cầu mới của đất nước là vấn đề cấp bách, cần thiết. Văn học từ xưa đến nay, một trong những nhiệm vụ quan trọng là phản ánh hiện thực, trong đó “con người xã hội” là một đối tượng. Việc phản ánh chân thực con người Việt Nam đương đại là nhiệm vụ của Văn học nghệ thuật.
Nhiều ý kiến cho rằng: Muốn xây dựng con người Việt Nam theo tinh thần nghị quyết TW 9 khoá XI về văn hoá, điều cốt yếu là phải có sự nhận diện chính xác về xã hội và con người Việt Nam sau một chặng đường dài gần 40 năm khi đất nước chuyển từ thời chiến sang thời bình, đặc biệt là sau gần 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới hội nhập và phát triển. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà văn cho rằng: hiện thực xã hội Việt Nam kể từ năm 1996 tới nay đã có nhiều thay đổi căn bản. Đời sống chính trị ổn định, kinh tế phát triển, văn hoá xã hội cũng có những thay đổi. Cơ chế thị trường được vận hành ngày càng phát huy tác dụng, tác động mạnh mẽ tới đời sống xã hội, tới các mối quan hệ xã hội, đặc biệt là tới con người. Mối tương quan giữa chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội có lúc, có nơi mất cân bằng, thậm chí vai trò của văn hoá, sự quan tâm tới con người chưa đúng mức, mất cân bằng dẫn tới những hậu quả xã hội không thể lường hết được sự phức tạp, nguy hại của nó. Một điều dễ thấy trong xã hội ngày nay đó là sự phân hoá giàu nghèo ngày càng gia tăng mạnh mẽ, quyết liệt, sự quan tâm tới con người, đầu tư cho con người chênh lệch, bất cập giữa các vùng miền, giữa đô thị và vùng sâu, vùng xa, nông thôn, miền núi, hải đảo. Không ít những quy chuẩn trước đây đã định hình từ tư tưởng, đạo đức lối sống – nói cách khác là nhân cách của con người Việt Nam mà đỉnh cao của nó là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, tạo thành biểu trưng cho cả một thời đại Hồ Chí Minh. Ngày nay, trước những biến động về kinh tế, văn hoá…, các giá trị ấy bị mai một, mờ nhạt, thậm chí bị đảo lộn. Đây là vấn đề rất đáng quan tâm khi đánh giá hiện thực xã hội hiện nay.
Vai trò con người, vốn được xem là trung tâm trong quá trình phát triển của xã hội nhưng đứng trước những biến động của đời sống, của hiện thực bản thân con người cũng có những đổi thay mà chính chúng ta cũng không ngờ tới. Trong Nghị quyết cũng đã chỉ rõ: “Tình trạng suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều hướng gia tăng”. Đó là các tệ nạn xã hội, những hành vi phạm pháp trong đó đối tượng là thanh thiếu niên chiếm một tỷ lệ lớn… Lý tưởng sống, khát vọng sống, đạo đức với những giá trị tốt đẹp đã trở thành phẩm chất cao cả của con người Việt Nam trong những năm đất nước còn gian khó, chiến tranh trận mạc thì ngày nay trong cuộc sống hoà bình, trước những tác động nhiều chiều của xã hội có khi bị nhạt nhoà thậm chí bị che lấp bởi những vấn đề thiết thực hơn của đời sống. Đó là việc làm, miếng cơm manh áo hằng ngày, tật bệnh, các tệ nạn xã hội. Báo chí, công luận đưa tin công khai những vụ tham nhũng của những cán bộ có chức có quyền, nạn nhũng nhiễu người dân ở nơi này nơi khác hằng ngày được phơi bày qua các phương tiện thông tin đại chúng tác động không nhỏ trong tâm lý, tình cảm của người dân và của người văn nghệ sỹ. Điều đáng sợ hơn cái gọi là những tấm gương sáng mà mỗi người dân, người lính, mỗi cán bộ đảng viên, thanh niên, thiếu niên trông vào đó để học tập, noi theo vẫn xuất hiện hàng ngày trong xã hội nhưng dường như bị phủ mờ trước những hiện trạng tiêu cực, xấu xa. Không ít trường hợp người tốt, người tử tế e ngại, kinh sợ trước cái xấu, cái ác… Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến làm giảm sút ý chí chiến đấu, tinh thần đấu tranh để khẳng định các giá trị tốt đẹp truyền thống làm nên cốt cách của con người Việt Nam suốt bao thế hệ. Cũng cần phải nói thêm rằng công cuộc đổi mới mang lại cho đất nước và nhân dân ta nhiều thành quả to lớn. Song trong quá trình hội nhập và phát triển hiện nay những tác động của văn hoá độc hại chịu ảnh hưởng của nước ngoài cùng với sự chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch đối với sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta cũng tác động trong đời sống xã hội, ảnh hưởng tới tầng lớp thanh thiếu niên, trong đó có cả văn nghệ sỹ.
Do đó một trong những mục tiêu của nghị quyết TW 9 (khoá XI) về phát triển văn hoá lần này là vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hoá trọng tâm là chăm lo và xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo.
Chính vì vậy, nhiệm vụ và trách nhiệm của Văn học nghệ thuật đối với xã hội rất lớn lao. Đành rằng Văn học nghệ thuật không phải là đạo đức, là những giáo lý khô khan, trừu tượng về tư tưởng nhưng luôn gắn với đạo đức, tư tưởng, luôn gắn với tâm lý, tình cảm của con người. Bằng hình tượng nghệ thuật các tác phẩm VHNT đề cao những giá trị nhân sinh, khơi gợi lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, phản ánh sâu sắc, luôn cổ vũ những tình cảm tốt đẹp của con người trong mối quan hệ giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên, luôn đứng về phía tiến bộ, các giá trị nhân bản, lên án cái thấp hèn, phi đạo đức. Bản tính hướng thiện ấy luôn làm cho Văn học nghệ thuật từ xưa tới nay trở thành nơi gieo mầm, nuôi dưỡng những khát vọng của cái đẹp, cái thiện, giữ vững niềm tin cho con người trước những biến động của xã hội. Cũng từ đặc thù của mình là nhận thức, phản ánh hiện thực, các tác phẩm Văn học nghệ thuật đưa tới cho công chúng một bức tranh chân thực nhất về hiện thực. Cũng thông qua tác phẩm nghệ thuật mà bộc lộ thái độ, trách nhiệm xã hội - công dân của người nghệ sỹ trước cuộc sống. Đó là thái độ không khoan nhượng với các ác, khẳng định những giá trị tốt đẹp của đời sống của con người, lên án cái ác, đề cao cái thiện… Đây chính là giá trị của Văn học nghệ thuật mang lại cho xã hội, trong cuộc đấu tranh sinh tử này để gìn giữ đất nước, dân tộc, con người Việt Nam trước những thách thức của lịch sử.
Hơn 30 năm trước khi chúng ta manh nha chuẩn bị cho công cuộc đổi mới, những tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ, những tiểu thuyết của Lê Lựu, Nguyễn Khắc Trường… và nhiều truyện ngắn, bút ký đã gây chấn động trong dư luận bạn đọc về việc cảnh báo sự xuống cấp đạo đức trong đời sống xã hội. Đứng trước hiện thực của đời sống hôm nay, VHNT không chỉ còn là công việc dự báo nữa mà phải tự đặt mình trong cuộc đấu tranh quyết liệt với những hiện tượng tiêu cực nhức nhối và đồng thời khẳng định những giá trị, những bản tính tốt đẹp của con người Việt Nam, tạo dựng ra được những nhân vật điển hình trong đời sống mang tầm vóc con người Việt Nam hôm nay. Đây cũng là điều mà bạn đọc luôn mong muốn ở mỗi người văn nghệ sỹ…
Đ.K.C
