|
K |
hông dành tình cảm sâu nặng cho một vùng đất, người ta khó có thể viết và viết hay về nơi đó. Thêm nữa, cánh đồng chữ nghĩa là chỗ dễ sa vào vụng về khiên cưỡng nếu cứ cố gieo và cố gặt. Nói như thế để thấy việc chọn lọc bài vở cho một tập sách về địa danh cụ thể thật không dễ chút nào. Nó đòi hỏi từ phía người viết đến người tuyển chọn phải có cái tâm, cái tình dành cho đất và người xứ ấy. Vĩnh Linh, vùng đất giàu truyền thống và có bề dày văn hóa - lịch sử, tuy đã được nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài viết đề cập nhưng vẫn chưa nói hết được. Bởi vậy, tập sách Vĩnh Linh tình đất tình người xuất bản nhân dịp kỷ niệm 60 năm ngày truyền thống huyện nhà là một ấn phẩm ý nghĩa, mang đến cho người đọc một cái nhìn toàn diện hơn về địa danh kiên cường trong chiến tranh cũng như trong thời bình.
Edouard Herriot từng nói: "Văn hóa là cái còn lại khi người ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học hết tất cả". Hay hiểu đơn giản, văn hóa là nền tảng bền vững nhất. Trong tập sách này, dấu ấn văn hóa của vùng đất Vĩnh Linh được thể hiện đậm nét qua nhiều bài viết công phu. Bút ký Dưới chân núi Lòi Reng của Trần Thanh Hải thành công nhờ sự pha trộn giữa chất liệu lịch sử và sự kiện đời sống. Phải chăng bởi tiền nhân nhìn ra cơ địa mà đặt tên núi Linh Sơn (tục gọi núi Lòi Reng hay đồi 74), để rồi dưới chân núi ấy là một vùng đất tiềm tàng linh khí: Từ làng Thủy Ba nổi tiếng gan dạ với chuyện bắt cọp, đến những chiến tích đánh giặc oai hùng và hay tinh thần làm giàu đẹp quê nhà đáng khâm phục ở Vĩnh Thủy hôm nay. Cũng chính mạch nguồn văn hóa xứ sở ấy đã nuôi dưỡng nên những tâm hồn, hình thành nên những tài năng nghệ thuật như nghệ sĩ Ái Chủng, người có công khôi phục chèo cạn Tùng Luật và những "người muôn năm cũ" khác từng tha thiết lưu truyền mạch nguồn dân ca trên quê hương Vĩnh Linh (Tùng Luật - làng nghệ sĩ, Minh Tứ).
Truyền thống lịch sử, những kỷ niệm kháng chiến được nhắc lại sâu hơn, kỹ hơn trong tập sách. Ghi chép Chiến công đặc sắc: "Ăn cơm Bắc đánh giặc Nam" của Nguyễn Xuân Phùng hay Hạ gục "siêu pháo đài bay" của Đinh Như Hoan kể những câu chuyện có thật, những miền quê và con người anh hùng góp phần làm nên chiến thắng lẫy lừng. Chiến dịch sơ tán K8 là cuộc "vạn lý trường chinh" bi tráng và đầy nước mắt cũng được gợi lại qua bài Tôi đi K8 của Nguyễn Hải An, hồi ký với lối kể chuyện giản dị mà xúc động. Nói đến Vĩnh Linh, không thể không nhắc tới hệ thống địa đạo, hầm hào - những công trình kỳ vĩ biểu tượng cho ý chí bất khuất của quân dân vùng giới tuyến. Điều kỳ diệu từ lòng đất Vĩnh Linh của Đào Trường San ghi lại những khoảnh khắc gian khổ của việc khơi thông địa đạo; rồi những lớp học, cơ quan được tổ chức ngay trong lòng đất. Từ Củ Chi đến Vịnh Mốc của Nguyễn Hoàn là bút ký hay, giàu suy tưởng và thể hiện trách nhiệm của một nhà báo qua việc đề xuất những phương án để phát triển tiềm năng du lịch văn hóa - hành hương lịch sử về địa đạo lũy thép.
Đất nước thống nhất, trên đống đổ nát hoang tàn, người Vĩnh Linh bằng ý chí và nghị lực đã làm tươi xanh lại vùng đất, chung tay xây dựng quê hương khởi sắc từng ngày. Nhịp hồi sinh mạnh mẽ ấy được các tác giả ghi lại sinh động, với những cảm quan tươi trẻ và góc nhìn mở rộng hơn. Từ một làng nghèo Hồ Xá bao năm "đường đất, đèn dầu, nhà không số, phố không tên" nay đã là một đô thị nên vóc nên hình, xôn xao dựng xây và tràn trề sức trẻ (Rực sáng đô thị trẻ nở hoa, Phạm Minh Quốc). Để có được sự chuyển mình ấy, mỗi người con đất thép đều nỗ lực phấn đấu, tâm niệm vừa làm cho mình, vừa đóng góp cho quê hương. Một doanh nhân thành đạt trong bài ghi chép Mang ơn vùng biển quê hương của Thùy Liên hay anh lái tàu trong Một đêm trên ngư trường con hổ của Tống Phước Trị là những người con Vĩnh Linh gan dạ, kiên cường, vượt qua khó khăn để vừa làm giàu vừa quyết tâm bảo vệ biển đảo quê hương. Bên cạnh đó, Những người con đất thép ở Trường Sa trong ghi chép của Đào Tâm Thanh là những người lính Cụ Hồ chấp nhận xa quê, ngày đêm vững vàng tay súng bám đảo, với tâm niệm ở đâu cũng là quê hương, ở đâu cũng sống vì lý tưởng cách mạng.
Mảng sáng tác văn nghệ có sự góp mặt của nhiều tác giả quen thuộc, nhiều phong cách văn chương ở hai thể loại truyện ngắn và thơ. Các truyện ngắn được viết theo lối truyền thống, chủ yếu khai thác đề tài chiến tranh cách mạng, nhưng không hề cũ.
Trong bom đạn ác liệt, những bức thư tình nối hậu phương với chiến trường đã giúp cho người lính có được nguồn động viên tinh thần kỳ lạ. Thật ngẫu nhiên, hai tác giả Hữu Đạt và Văn Xương đã có chung tứ truyện về những bức thư chiến trường nhưng triển khai cốt truyện lại hoàn toàn khác nhau. Người bưu tá của Hữu Đạt có tình huống truyện éo le, cùng với cách đan cài chi tiết giả danh cô gái viết thư cho chiến sĩ thật thú vị và nhân văn. Lá thư người lính của Văn Xương lại là món nợ giữa hai người đồng đội với nhau. May mắn lá thư đã đến tay người cần gửi, sau mấy chục năm nằm yên trong đáy ba lô, nhưng người gửi thư thì đã không còn nữa. Tình yêu thời chiến ít khi được trọn vẹn, để lại những tiếc nuối day dứt.
Những cảm xúc khi về mảnh đất địa đạo được các tác giả thơ thể hiện khá thành công, mang lại những dư vị đẹp. Nhiều bài thơ mượt mà như tiếp nối mạch dân ca của vùng đất giọng hò, bên cạnh đó là những thể thơ mới lạ, giàu hình ảnh. Sông Bến Hải, cầu Hiền Lương, biển Cửa Tùng được nhiều nhà thơ chọn gửi gắm hơn cả. Trương Lan Anh dịu dàng trong Xuân về bên Cửa Tùng, Dương Trọng Hòa khắc khoải Khi xe qua cầu Hiền Lương, hay Ngọc Du lại có cách xếp chữ khá độc đáo: Chúng tôi đi, tình yêu ở lại/ Trước mặt, sau lưng. Chúng tôi ở giữa/ Đất nước thời chiến tranh!/ Dòng sông làm dấu ấn/ Sáng bên này, tối lại bên kia/ Sông vẫn lặng im/ Cuộc đời còn chinh chiến/ Tiếng gà trưa xao xác đôi bờ (Những ngày sông Hiền).
Thơ không là tranh vẽ, và nhà thơ không làm thay việc của họa sĩ. Các tác giả thơ khi viết về Vĩnh Linh đã tránh được sự miêu tả lòng thòng, biết chọn hình ảnh và tiết chế chữ vừa đủ, nên thơ rất gợi. Tác giả Ái Tử viết: Em đưa anh qua khắp nẻo khắp vùng/ Cao su hồ tiêu xanh mát miền nắng lửa/ Khoai sắn ngút ngàn đồng thơm hương lúa/ Quê hương mình đâu cũng đẹp như tranh (Thăm quê).
Tập sách còn nhiều bài viết công phu và sáng tác hay, dồi dào tư liệu văn hóa lịch sử, ngồn ngộn chất liệu sống, đong đầy cảm xúc. Và cũng khá tiếc khi một số truyện, thơ còn khiên cưỡng, sắp đặt tình tiết vụng. Song, Vĩnh Linh tình đất tình người là một tập sách đáng đọc, để yêu hơn mảnh đất giới tuyến từng chịu nhiều mất mát đau thương nhưng cũng đầy nghị lực vươn lên. Một điều thú vị nữa, hầu hết tác giả trong tập sách là những người con Vĩnh Linh. Họ là những nhà văn, nhà thơ, nhà báo ít nhiều đã thành công trong nghiệp chữ, nay cùng viết về quê hương và hội ngộ trong một tập sách. Phải chăng tình đất, tình người đã làm nên tình chữ.
H.C.D
_________
* Nhân đọc tập sách Vĩnh Linh tình đất tình người - Nxb Hội Nhà văn, 2014.
