Ở tầng sâu nhất trong cấu trúc của đời sống tinh thần, nằm ngoài vòng cương tỏa của ý thức, vô thức thể hiện mặt phi lí tính của hiện hữu. Chìm khuất trong góc tối nội cảm nhưng lại chiếm phần lớn tâm tư con người, vì vậy, vô thức có thể lật tẩy bản chất, hé lộ đời sống tinh thần sâu kín của con người vốn đã bị lí tính thường ngày che giấu. Trong văn xuôi Việt Nam đương đại, nhiều nhà văn đã chú ý tới thế giới vô thức với những bản năng chân thực của con người. Bản năng ấy được thể hiện rõ nét nhất trong thế giới vô thức, đặc biệt là ở những trạng thái cảm giác, trạng thái mê sảng mộng mị. Thế giới vô thức là thế giới không có sự hiện hữu của lí trí, đạo đức, phần con người hoang sơ, tự nhiên lên ngôi, bởi vậy nó triệt để phô bày bản chất hiện sinh chân thực và phức tạp của con người vốn bị che giấu bởi lí trí trong đời sống thường ngày.
Thuận chiều với văn chương thế giới, trong văn xuôi Việt Nam đương đại các nhà văn không nhằm tái hiện diễn trình cuộc đời nhân vật để khắc họa tính cách mà khắc khoải đi sâu vào cảm giác của con người khi chạm vào đời sống. Tác phẩm ngập tràn từ ngữ miêu tả cảm giác, trong đó hầu hết là những từ ngữ miêu tả bi kịch hiện sinh như cô đơn, chán nản, tuyệt vọng, ngổn ngang, bệ rạc, trống trải, cô quạnh, hoang vắng, bồn chồn... ‘‘Kỷ cô đơn’’, ‘‘Lương Ngọc Quyến cảm thấy mệt mỏi’’, ‘‘ông đang ở một mình, cô độc, bất lực’’, ‘‘Thắng dừng lại. Thật buồn, thật mỏi mệt’’... (Người đi vắng); ‘‘Đường về chao chát. Tự nhiên thấy thèm được uống một mình thêm mấy chai nữa. Để ngấm thật sâu nỗi trống trải vào lòng’’, ‘‘nỗi trống trải cô quạnh dâng lên cồn cào’’ (Giữa dòng chảy lạc)... Các sự kiện, biến cố được kể liên tục, chồng chất cũng chỉ nhằm tô đậm cảm giác hiện sinh sôi động ấy. Ngay cả với những tác phẩm người viết hạn chế tối đa việc bộc lộ cảm xúc nhân vật, chỉ tập trung mô tả hành động. Tuy nhiên điều đọng lại cuối cùng cũng không phải là hành động, sự kiện mà là cảm giác cô đơn, lạc loài của nhân vật. Có lúc sự vận động của tác phẩm được tạo nên không phải bởi sự kiện mà bởi cảm giác, tâm trạng. Như trong Trí nhớ suy tàn, mọi diễn biến của đời sống, từ quá khứ đến hiện tại đều được tái hiện bằng cảm giác mơ hồ lênh đênh chảy tràn khiến Trí nhớ suy tàn trở thành cuốn tiểu thuyết đậm đặc cảm giác. Hình ảnh đời sống loang loáng trôi qua, những người thoắt đến thoắt đi chẳng để lại điều gì thật sự có ý nghĩa, chỉ còn lại mê cung tâm thức hoảng hốt, vội vã của nhân vật ‘‘em’’. Ngay cả những người anh hùng, những nhân vật lịch sử như Nguyễn Trãi (Nguyễn Thị Lộ), Đề Thám (Mưa Nhã Nam), vua Gia Long (Vàng lửa), Lương Lập Nham, Trịnh Văn Cấn (Người đi vắng)... cũng đều được hướng đến thế giới tinh thần sâu kín với những ẩn ức khó giãi bày. Thành bại, được thua của lịch sử chỉ nhằm phô bày cảm xúc nhân vật trước biến cố cuộc đời. Niềm riêng tư lấn át, khiến mọi vận động lịch sử đều trở nên xa xôi, mờ nhạt, thậm chí vô nghĩa. Trong Người đi vắng, khi nghĩa quân cướp đề lao Thái Nguyên, Lương Lập Nham được mở cùm song vị quân sư cương nghị nhưng ủ ê ấy ‘‘không có cảm giác tự do, đó là trạng thái chính ông cũng không giải thích nổi và nó trở thành một ẩn ức cho đến tận cuối đời’’. Cảm giác không thể lí giải ấy là trực giác, trực giác đã dự cảm về kết cục bi thảm của cuộc khởi nghĩa, của số phận Lương Lập Nham. Khi ông chọn cái chết, đó không phải là cái chết kiêu hùng mà là cái chết của kẻ buồn bã, mệt mỏi. Ông ôm hận không phải bởi việc lớn không thành mà là bởi mối quan hệ có chiều đổ vỡ với Đội Cấn vì mối quan hệ riêng tư với một người phụ nữ. Lúc đó, lịch sử trở thành phù du như nước chảy mây trôi, chỉ còn nỗi buồn về kiếp người là vĩnh cửu.
Trong những biểu hiện đặc trưng của vô thức, giấc mơ là một thứ ngôn ngữ đặc biệt thể hiện nội tâm con người khó lường nhất. Freud chia giấc mơ làm hai phần, phần nội dung biểu hiện và phần nội dung tiềm ẩn, trong đó phần nội dung tiềm ẩn bao gồm những khao khát, ẩn ức vốn bị nhấn chìm trong vô thức. “Giấc mộng là “hành lang nối liền” giữa vô thức và ý thức, giữa cõi mộng và cõi thực”(1), bởi vậy giấc mơ chứa đựng bóng dáng cuộc đời, phô bày cả những điều sâu kín mà người nằm mơ không hề biết đến, cho thấy cùng tồn tại với thế giới bên ngoài tưởng chừng bình lặng mà người ta chứng kiến hàng ngày là một thế giới nội tâm không hề êm đềm. Trong văn học thế giới sự xuất hiện các giấc mơ của nhân vật không phải là vấn đề mới mẻ. Tuy nhiên, điều đáng kể là ý thức sử dụng giấc mơ, vô thức đã trở thành thủ pháp nghệ thuật nhằm khám phá, thể hiện đời sống tinh thần con người trong sáng tác của một số tác giả như Kafka (Giấc mơ), Murakami Haruki (Biên niên kí chim vặn dây cót, Kafka bên bờ biển…)… đã khai mở và phát triển không giới hạn đề tài phi lí, tạo nên một cuộc cách tân nghệ thuật lớn lao cho cả một thời đại.
Trong văn xuôi Việt Nam đương đại, nhận biết được vai trò của giấc mơ, các nhà văn đã thể hiện sự thay đổi quan niệm về hiện thực, quan niệm về đời sống và con người, từ đó, trong văn học, hiện thực và con người hiện lên đa phương đa tầng, quanh co, sống động và chân thực nhất. Giấc mơ và vô thức được vận dụng như một thủ pháp nghệ thuật trong sáng tác của nhiều nhà văn như Nguyễn Danh Lam, Thuận, Nguyễn Đình Tú, Vũ Đình Giang, Nguyễn Bình Phương... Trong Chinatown (Thuận), giấc mơ của nhân vật “tôi” dù vui hay đẫm nước mắt cũng luôn “có thằng Vĩnh, có tôi, có Thụy” cho thấy nỗi ám ảnh quay cuồng về người chồng đã rời xa tên Thụy và đứa con trai mà “tôi” luôn lo sợ cũng sẽ đánh mất. Quỳnh trong Kín (Nguyễn Đình Tú) mơ về mẹ trên suốt chặng đường tìm về Hải Thành cho thấy nỗi cô đơn thiếu vắng của cô bé từng lạc mẹ thuở nhỏ. Đặc biệt, với Nguyễn Bình Phương, tiểu thuyết là thế giới của vô thức và cách thể hiện vô thức của nhà văn này cũng khá độc đáo. Trong Thoạt kì thủy, vô thức, bóng tối, bạo lực bao trùm cuộc sống. Môi trường sống tăm tối, bạo lực, soi được khúc xạ vào tâm hồn Tính, đi vào vùng vô thức của Tính (thể hiện ở những lời câm), hóa thành nỗi ám ảnh điên cuồng đe dọa, dồn đuổi khiến Tính vừa sợ hãi vừa khoái cảm. Tính có rất nhiều giấc mơ, đúng hơn, Tính sống trong mơ, trong vô thức nhiều hơn trong cuộc đời thực. Những lời câm và giấc mơ của Tính chập chờn, nhiễu loạn, kì dị cho thấy thế giới bên trong của một kẻ điên loạn, man dại và cũng cho thấy những khoảnh khắc yếu đuối, nỗi cô đơn và những khao khát bản năng của Tính. Cách nhìn về người điên và khả năng sáng tạo ngôn ngữ vô bờ của Nguyễn Bình Phương đã tạo nên một thế giới vô thức vừa bạo liệt vừa thơ mộng. Những hình ảnh trong giấc mơ của Tính đều gắn liền với cái chết, hướng đến biểu hiện sức mạnh vô thức (trăng, chó, đêm...). Phần vô thức tiềm ẩn trở nên mãnh liệt, chiến thắng, chi phối và thôi thúc hành động, ban đầu là giết kiến, giết công cống “mặt rực lên”, giết thằng bé điên “ngửa mặt cười ằng ặc”, đến giết lợn hàng đêm, giết ông Khoa rồi cuối cùng giết chính mình. Đoàn Cầm Thi từng cho rằng “Nguyễn Bình Phương có lẽ là nhà văn Việt Nam đương đại đã đẩy cuộc thăm dò này (vô thức – người viết chú thích) đi xa nhất” và Thoạt kỳ thủy “thực sự là tiểu thuyết của vô thức” (2). Nguyễn Bình Phương khám phá vô thức qua hai trạng thái đặc biệt là điên và mộng - nơi vô thức chiếm lĩnh hầu như tuyệt đối. Không chỉ Thoạt kì thủy, trong các tiểu thuyết khác của Nguyễn Bình Phương như Ngồi, Người đi vắng những giấc mơ, ảo giác có thể đột ngột tràn đến bất cứ lúc nào, trong thoáng chốc, cắt đứt, xóa nhòa thực tại. Khẩn (Ngồi) trốn tránh thực tại tan nát, cạn kiệt bằng những giấc mơ, suy tưởng vừa trong trẻo vừa hoang vắng về cô gái tên Kim. Câu chuyện về Kim không rõ là câu chuyện có thực từ quá khứ sống dậy trong tiềm thức hay chỉ là câu chuyện hư hoặc từ cơn mộng mị. Trong mỗi giấc mơ của Khẩn đều có câu chuyện cũ của người khác (sư Liễn) hoặc câu chuyện truyền thuyết (chuyện về ông già phá trận Huyền đồ, Chử Đồng Tử và Tiên Dung, Tản Viên sơn thần, con ngựa hình thành từ lò lửa), hay ảo giác linh thiêng (“cảm giác” về vị thần trong ngôi miếu Khẩn và Kim đến chơi) gợi nhắc Khẩn về cội nguồn xa xưa. Những giấc mơ, tiềm thức của Khẩn (Ngồi) mở ra một thế giới tinh thần khác hẳn với hình ảnh bên ngoài của anh công chức vừa gương mẫu vừa phóng túng. Hai thế giới, một tẻ nhạt, trần trụi, buông tuồng và một mơ hồ, mong manh, bí ẩn, thiêng liêng cùng tồn tại và bù đắp cho nhau. Thế giới thứ hai đánh thức Khẩn, thấp thoáng báo hiệu cho Khẩn biết rằng “mình còn là cái gì khác nữa, không chỉ thế này” để rồi cuối cùng, Khẩn phủ nhận hiện kiếp bằng cách tan vào huyền thoại. Như vậy, trong câu chuyện này, thực tại và giấc mơ là hai mặt của đời sống và dường như, thực tại chỉ là xác, những điều tưởng chừng ngắn ngủi, ngẫu hứng, mông lung ấy mới chứa đựng bản chất hiện sinh thực sự của con người. Quan niệm này trở thành chủ đề trong một cuốn tiểu thuyết khác của Nguyễn Bình Phương – Người đi vắng. Thực tại chỉ là cái xác đang tan rã, hoang hóa, còn con người dường như đang “đi vắng”, đang phiêu diêu đâu đó trong thế giới khác - thế giới được phơi bày qua những giấc mơ, những cơn ảo giác thoáng qua của nhân vật. Thắng thường bị ảo giác về chiến trường Quảng Trị; Chung tự kỷ ám thị bằng nỗi sợ hãi vô thức về ông thiến lợn và về cô người yêu đã chết, hai nỗi ám ảnh đó hòa lẫn vào nhau, gợi nhắc nhau trong từng cơn ảo giác khiến anh ta méo mó, nhàu nhĩ, đau đớn. Dù vô thức lấn át song ở Chung và Thắng vẫn tồn tại song song hai thế giới thì Cương và Hoàn hoàn toàn lâm vào cõi vô thức. Khi Hoàn bị tai nạn, Cương có giấc mơ về chuyện Hoàn bị đánh trước mặt Cương. Giấc mơ ẩn chứa mặc cảm tội lỗi của Cương về mối quan hệ yêu đương khuất tất với Hoàn. Về sau, Cương trở nên điên loạn, thẫn thờ, lẩm bẩm trong thế giới của riêng mình. Sau tai nạn, Hoàn không chết nhưng hoàn toàn vô thức, tâm trí lang lang trôi nổi trong những giấc mơ.
Nếu với người cổ đại, giấc mơ là nơi gửi gắm thông điệp của các vị thần, mang sức mạnh tiên tri, thì với người hiện đại, giấc mơ, vô thức chứa đựng cảm giác hiện sinh đích thực, thể hiện cái nhìn thực sự của con người về đời sống. “Không gì có tính cá nhân hơn là giấc mộng” (1), ở thế giới vô thức, con người không thể cưỡng lại việc bộc lộ mình, đời sống hoàn toàn hồn nhiên và bản năng. Gã thầy trong Bờ xám có một cơn mộng mị điên rồ, trong đó, gã mặc một chiếc áo đầy nổi loạn (“áo poncho may ghép hai màu đỏ xám, có in trước ngực hình một cái đầu heo đang ngậm điếu thuốc cháy dở”), cử chỉ ngông nghênh như thanh niên mới lớn (“đi cà giật từng nhịp một theo điệu nhạc ngẫu hứng”), trao nụ cười tình tứ, dâm đãng với ả tiếp viên và kết thúc giấc mơ bằng cột khói hình nấm – vũ khí hủy diệt gã khao khát được ném vào đoàn người hòng gây ra khung cảnh đổ nát hoang tàn. Giấc mơ dị hợm ấy là cơn khoái cảm ngắn ngủi cho thấy niềm mong ước, sự thèm khát tiềm ẩn của gã giữa những ngày tháng ê chề về những điều gã không thể làm giữa cuộc đời thực. Tư thế của một giảng viên đại học khả kính không cho phép gã vượt ra ngoài quy tắc đi đứng, ăn mặc, nói năng; đời sống tình dục và đàn bà bị loại bỏ “sau những lần không đạt khoái cảm đáng kể” đời sống và con người nguy hiểm, bẩn thỉu, tầm thường khiến gã căm thù, ghê tởm, tất cả những điều đó được gã vượt qua trong giấc mơ mang khát vọng nổi loạn và hủy diệt. Giấc mơ đôi lúc không đơn thuần là giấc mơ mà còn là nơi con người giải quyết những bế tắc của đời sống. Nhân vật Thữc trong Giữa vòng vây trần gian luôn trăn trở về cuộc sống dân làng và người con gái anh định gắn kết, về khoảng cách vô hình ngăn cách giữa anh và họ. Những câu hỏi hoài nghi của anh được giải đáp trong giấc mơ cuối cùng trên cõi đời. Trong giấc mơ, Thữc thấy cô gái đã chết trên núi đến và giải đáp cho anh những điều anh thắc mắc về cô gái anh định lấy làm vợ, khẳng định một lần nữa về quyền lực của dân làng và sự tồn tại của anh trong ngôi làng ấy. Rốt cuộc, định mệnh của anh, của cô gái không nằm trong tay anh. Giấc mơ hé lộ cho anh tất cả nhưng giấc mơ cũng nhốt chặt anh, khiến Thữc không thể tỉnh dậy kịp thời để có thể thoát chết trong trận lở núi. Cách xây dựng giấc mơ của Nguyễn Danh Lam có phần tương đồng với cách xử lí giấc mơ của nhà văn Nhật Bản Murakami Haruki. Trong Biên niên kí chim vặn dây cót, Toru Okada phải chiến đấu trong thế giới của giấc mơ để khẳng định niềm tin chính nghĩa và giải thoát cho vợ của mình. Trong Kafka bên bờ biển, Kafka Tamura giải lời nguyền của cha bằng những giấc mơ. Chạy trốn lời nguyền giết cha, ngủ với mẹ và chị gái trong thực tại thì Kafka lại thực hiện điều kinh hoàng ấy trong giấc mơ. Không thể thoát khỏi bản ngã, đời sống trở thành thách thức mà con người phải đối mặt một cách bạo liệt và họ tìm đến giấc mơ khi bất lực trong thực tại. Toàn bộ cuốn tiểu thuyết Giữa vòng vây trần gian cũng gợi cảm giác về bầu không khí ác mộng phi lí đầy cảm hứng từ Kafka. Cuộc truy đuổi, chạy trốn, tìm kiếm, chấp nhận và cái kết kinh hoàng đều mang tính chất phi lí của cơn ác mộng nặng nề, căng thẳng mà nhân vật dù nỗ lực vẫy vùng cũng không thể bứt ra được.
Đời sống phong phú, vô cùng vô tận khiến ảo tưởng nắm bắt thế giới trong tay chỉ bằng lí trí trở nên phù phiếm. Niềm tin, lí tưởng xa vời, tất cả những gì đang vận động, sinh sôi nảy nở trong thế giới này, kể cả những góc tối tăm nhỏ bé, vô hình vô dạng mới là điều đáng kể và chính cảm nhận của con người về thế giới ấy mới là trọng tâm của sáng tạo. Đó là quan điểm mang tinh thần hiện sinh đậm nét mà các nhà văn thể hiện khi chạm đến vùng vô thức mênh mông, bí ẩn và cũng đầy mơ mộng.
N.T.H
___________
1. Pierre Daco (1999), Giải mã những giấc mộng qua ánh sáng phân tâm học, Nhà xuất bản Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 10.
2. Đoàn Cầm Thi (2004), Sáng tạo văn học: giữa mơ và điên (đọc “Thoạt kỳ thủy” của Nguyễn Bình Phương),
http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/sach/lang-van/sang-tao-van-hoc-giua-mo-va-dien-doc-thoat-ky-thuy-cua-nguyen-binh-phuong-2140778.html
