|
Đ |
ề cập đến lĩnh vực văn hóa văn nghệ là nói đến những hàm nghĩa rộng lớn, nhiều phương diện, dù đấy chỉ là tờ văn nghệ ở một địa phương. Bởi sự bao quát của các giá trị văn hóa và giá trị tinh thần tư tưởng của tác phẩm văn nghệ mang lại, không gói gọn trong một địa giới nhỏ hẹp. Nó giống như ngọn đèn, một vật dụng quen thuộc của người dân Việt, tưởng chừng chỉ một nhúm nhỏ đầu muội than phát đỏ, nhưng ánh sáng lại lan tỏa được một khoảng rộng. Ở đây chúng tôi lấy hình ảnh ngọn đèn để liên tưởng tới tình hình của các tạp chí văn nghệ địa phương, chỉ là một sự mô phỏng và không có ý gì khác. Dĩ nhiên, mọi sự ví von đều mang tính chất tương đối, chừng mực.
Phát hiện ra lửa là một điểm mốc quan trọng trong lịch sử loài người. Rồi đến khi ngọn lửa được chuyền nhau, chăm giữ như một tập tục tín ngưỡng. Người Việt đã từng vui sướng khi xóa đi nỗi ám ảnh của bóng đêm chỉ bằng một ngọn lửa, và trong một phút ngẫu hứng, tự hào ngọn đèn dầu còn sáng tỏ hơn trăng.
Văn nghệ địa phương cũng đã có thời hãnh diện như thế. Khi hệ thống báo chí truyền thông của cả nước còn đơn giản, một tờ tạp chí văn nghệ của tỉnh ra đời là thêm một kênh thông tin xuất bản. Những năm 90 của thế kỷ trước, sự ra đời của Tạp chí Cửa Việt, rồi đến Tạp chí Văn hóa của Quảng Trị chẳng những đánh dấu sự trỗi dậy mạnh mẽ của đời sống văn hóa thời kỳ đổi mới mà còn kích thích sáng tạo cho nhiều văn nghệ sĩ tỉnh nhà.
Từ đây, các tác giả vốn chỉ sáng tác như một thú vui tiêu khiển, đã có ý thức rèn giũa năng khiếu và nâng tầm sáng tạo lên mức chuyên nghiệp. Một miếng giữa làng bằng một sàng trong bếp. Vui khi các tác giả trong tỉnh được hòa mình vào "mâm cỗ" văn nghệ cùng bầu bạn trên một diễn đàn uy tín của giới sáng tác. Được đăng tải tác phẩm trong một tờ tạp chí chính thống là niềm vui, vinh dự, và một khoản nhuận bút nhỏ tuy chỉ đủ uống chén trà hút điếu thuốc cũng đáng nâng niu như đồng lương đầu tiên của một người lao động.
Bên cạnh niềm vui của các tác giả, tờ văn nghệ địa phương như Cửa Việt cũng thơm lây, vui thay và tự hào khi được làm một "bà đỡ", một người bạn đồng hành cùng các văn nghệ sĩ. Một thứ lợi ích tinh thần mang lại cho tòa soạn không hề nhỏ. Hiệu ứng cộng sinh xuất phát từ nhu cầu thực tiễn. Tạp chí in bài cho các tác giả, kích thích niềm sáng tạo cho văn nghệ sĩ. Và văn nghệ sĩ cũng hào hứng tham gia, đầu tư chiều sâu hơn cho tác phẩm để làm cho tờ tạp chí ngày càng hay hơn, chuyên nghiệp hơn.
Cũng từ đó Cửa Việt nhận ra sứ mệnh lớn của mình là bệ phóng cho những tác giả mới, là bầu trời cho những "cánh chim" văn nghệ được sải cánh bay cao bay xa. Niềm vui nhân lên khi nhận được sự khích lệ từ phía những người có tình có nghĩa với tạp chí. Hệ thống phát hành mở rộng, cùng với sự mong mỏi đón đợi từng số báo của độc giả khiến cho tờ tạp chí địa phương hồ hởi, phấn khởi và tự tin về sự phát sáng của mình.
* * *
Cùng với quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa, báo chí truyền thông cũng phát triển mạnh mẽ. Nhiều tờ báo, tạp chí được mở ra từ trung ương đến địa phương giúp văn nghệ sĩ có thêm nhiều nơi để gửi gắm tác phẩm. Sự phát triển ồ ạt của công nghệ thông tin mở ra một lĩnh vực mới của truyền thông là báo mạng. Từ đây nhiều tác phẩm được công bố nhanh chóng, thuận tiện mà không cần chờ khâu biên tập. Các trang blog cá nhân, các diễn đàn nhóm nẩy nở rầm rộ. Tình trạng trăm hoa đua nở, người người sáng tác và tự xuất bản trên mạng làm không khí văn nghệ rộn ràng hẳn. Và hiệu ứng phụ là các tờ báo giấy, các tạp chí văn nghệ địa phương phải mất một lượng tác giả, độc giả nhất định. Mặt khác, đối tượng tiếp nhận nói chung và độc giả văn học nói riêng đang có sự phân tâm dữ dội, bởi môi trường sống và môi trường hưởng thụ tinh thần. Môi trường sống là sự đua chen khốc liệt của cuộc mưu sinh, còn môi trường hưởng thụ tinh thần là sự bùng nổ khủng khiếp của các phương tiện thông tin truyền thông, là sự bát nháo giữa các dịch vụ và các hình thức giải trí khác.
Những tác giả trẻ và mới, vốn là những người cần sự nâng đỡ, giúp sức của tạp chí thì nay nhờ các trang mạng, họ đến được với độc giả. Tuy số lượng độc giả ấy chưa hẳn đọc kỹ, đọc sâu, nhưng với những góp ý và khen tặng nhau đã khích lệ tinh thần của tác giả rất nhiều. Thêm nữa, những tác phẩm còn non về chất lượng không qua cửa được ban biên tập của các tạp chí thì tác giả đã có trang mạng để công bố. Nhu cầu tự thể hiện mình của người viết trẻ đã được internet nhanh nhạy giúp sức, điều này các tờ báo giấy còn hạn chế và không đáp ứng kịp thời. Vì thế báo văn ở các địa phương càng heo hút cộng tác viên, ít cây bút có đẳng cấp. Độc giả chẳng mấy thiết tha với văn chương, lượng phát hành ngày càng teo tóp, công tác phát hành càng trở nên cực nhọc. Những người có chí, có điều kiện phát triển thì không ai muốn về công tác tại các tờ báo văn nghệ địa phương.
Tờ báo không có độ nóng của thời cuộc, nghĩa là không đáp ứng được những đòi hỏi tức thì, sôi động của đời sống xã hội thì sẽ tẻ nhạt. Tạp chí văn nghệ địa phương tự nhận biết điều đó. Ngọn đèn đôi lúc không còn tự tin về vị thế của mình trong thời hội nhập. Thôi thì đành trông vào các tác giả gắn bó với phương pháp phổ biến tác phẩm truyền thống. Và đôi khi tạp chí phải sử dụng những bài nguội, những bài đã được phổ biến trên các tờ báo bạn.
Thời ánh sáng nguồn năng lượng điện dồi dào nên người Việt ngày nay đã khéo quên ngọn đèn dầu. Thậm chí còn coi thường ngọn đèn dầu ra trước gió sẽ bị thổi tắt ngay, chẳng như ánh sáng nguồn điện. Nhưng lĩnh vực hóa dầu đã tạo ra được một thứ nhiên liệu mới là xăng thơm, có thể đốt lên ngọn lửa chịu được sức gió mà người chơi zippo sành điệu thường dùng.
Tạp chí văn nghệ địa phương cũng tiếp cận phương thức ấy. Quyết tâm giành lại sức sống cho tờ báo, mạnh mẽ khẳng định vị thế của mình bằng cách kế tục truyền thống và tiếp thu công nghệ hiện đại. Để làm được điều đó từ góc nhìn của người quản lý ở Tạp chí Cửa Việt, thiết nghĩ cần lưu tâm đến những vấn đề sau:
Thứ nhất, Phải hoạt động đúng tôn chỉ mục đích, đảm bảo tính chính trị, tính tư tưởng, tính chính xác, khoa học. Có những bài viết, tác phẩm có chiều sâu về văn hóa mang tính giáo dục nhằm thông tin kịp thời phong phú và đa dạng hơn cho độc giả. Phấn đấu để tạp chí Cửa Việt mang đậm sắc thái địa phương, nâng cao chất lượng tác phẩm để hội nhập với xu thế phát triển chung của văn học cả nước. Chúng ta đều biết rằng trong địa hạt báo chí thì tờ báo văn nghệ vẫn là nơi nhạy cảm nhất về phương diện văn hóa. Văn nghệ là sáng tạo, mà sáng tạo thì phải tiên tiến, nhưng dù tiên tiến đến đâu vẫn phải có cái riêng, cái độc đáo của truyền thống, của tâm hồn, cách cảm, cách nghĩ đó là bản sắc riêng mà các tờ tạp chí văn nghệ địa phương phải tự tìm ra cho mình. Tiếp tục phát huy nội lực, mở rộng quan hệ với các tờ báo văn nghệ trong cả nước, đặc biệt là các tờ tạp chí khu vực Bắc miền Trung để nâng cao nghiệp vụ, học hỏi kinh nghiệm trong hoạt động báo chí, xây dựng tạp chí đẹp về hình thức, phong phú về nội dung. Xây dựng tạp chí không ngừng phát triển, trở thành dòng chảy cảm xúc đi vào lòng người với một vóc dáng tự tin, đầy bản lĩnh, mang đậm sắc thái của văn hóa của từng vùng đất.
Thứ hai, phải nâng cao tính chuyên nghiệp của tạp chí, từ cách thức làm việc cho đến năng lực con người. Quy trình ra báo cần thống nhất thời gian, các khâu duyệt bài phải nhanh và chuẩn. Để làm được điều đó đòi hỏi đội ngũ ban biên tập phải có chuyên môn cao. Như ngọn đèn muốn sáng, ngoài thứ dầu tốt cần có người biết khều bấc. Biên tập viên phải làm cho tác phẩm được sạch về ngữ pháp chính tả, phải chỉnh sửa những từ ngữ thừa và thô vụng, phải làm cho tác phẩm được chất lượng lên, cộng tác viên tin tưởng vào ban biên tập mà gửi gắm tác phẩm. Biên tập viên cũng cần có "con mắt xanh" để nhìn ra những tác phẩm mới, những tác giả mới để công bố trên tờ báo của mình. Qua đó các tác giả mới được khích lệ sáng tạo và tạp chí cũng tạo được đội ngũ cộng tác.
Thứ ba, mở rộng đội ngũ cộng tác viên. Muốn báo hay phải thu hút cộng tác viên giỏi. Cộng tác viên góp phần rất quan trọng về chất lượng của tờ tạp chí. Cửa Việt đã làm tốt điều nầy và chắc chắn phải kiên nhẫn hơn nữa. Phải mở rộng vòng tay chào mời những cây bút trẻ trong và ngoài tỉnh. Không phân biệt trong ngoài, không câu nệ thế hệ, không phải đau đầu để định ra cái tỷ lệ bao nhiêu phần trăm đất dành cho người của tỉnh. Ai có bài hay, bài tốt đều được chọn và trân trọng giới thiệu trên tạp chí. Phải vô tư như thế, may ra mới có cơ hội đưa tạp chí ra khỏi giới phận địa phương, mới vươn tới cao xa được.
Thứ tư, tòa soạn phải mở rộng hệ thống phát hành. Bên cạnh lợi ích về kinh tế, việc mở rộng phát hành thể hiện sức sống của tờ báo. Ngọn đèn muốn mở rộng vùng sáng không gì hơn là phải mang cây đèn đó đi. Khi có được hệ thống phát hành rộng, các tác giả mới tin tưởng đến tầm ảnh hưởng, biên độ của tạp chí mà gửi bài thường xuyên. Hiện nay chúng ta đang sống trong thời đại bùng nổ thông tin, internet gõ cửa mọi nhà nên văn chương không còn là món ăn duy nhất. Chính vì vậy hầu hết các tờ tạp chí văn nghệ trong đó có Tạp chí Cửa Việt gặp phải rất nhiều khó khăn trong khâu phát hành. Để khắc phục khó khăn đó, trong thời gian qua Cửa Việt đã chủ động tìm nhiều nguồn đặt mua tạp chí ở các trường học, các đơn vị quân đội, các cơ quan ban ngành và thông qua kênh người Quảng Trị đang công tác xa quê để phát hành báo ở các thành phố lớn trong cả nước.
Thứ năm, bên cạnh phương thức xuất bản báo in truyền thống, tạp chí văn nghệ địa phương cần xây dựng thêm trang báo mạng. Sau khi báo in phát hành, sẽ cập nhật bài vở dần lên trang. Nhiều tòa soạn lo ngại chuyện đưa bài lên trang mạng sẽ mất đi lượng người đặt mua tạp chí. Chúng tôi nghĩ điều này không đáng bận tâm. Bởi cảm giác khi cầm tờ báo giấy đọc vẫn sướng hơn phải cắm mắt vào màn hình máy tính. Hơn nữa, các tạp chí in có thể dành để lưu vào tủ sách một cách hệ thống, có thể đưa ra trao đổi bình luận quanh chén trà. Giới thưởng thức văn nghệ thực sự luôn chọn cách này. Nhiều người mê đọc sách hiện nay thường đọc trên máy đọc sách cho tiện dụng và nhẹ nhàng, nhưng vẫn mua kèm bản sách giấy in để lưu giữ đấy thôi. Việc đưa bài lên mạng chỉ là cách để những người đọc ở xa, ngoại quốc chẳng hạn, không có điều kiện đặt báo thì tìm đọc qua trang website. Thêm nữa, các tác giả chưa hề biết, hoặc ít biết về tạp chí có thể biết nhiều hơn đến nội dung, "gu" chọn lựa bài vở tạp chí để cộng tác.
* * *
Thời hội nhập, bên cạnh giá trị mà ánh sáng công nghệ thông tin mang lại, tác dụng phụ của nó là làm cho các giá trị, phương thức truyền thống bị mờ nhạt. Chúng tôi luôn trăn trở làm sao để tạp chí văn nghệ địa phương trong đó có tờ Tạp chí Cửa Việt sống được, phát triển được, âu đó là niềm mong mỏi của không chỉ Ban biên tập tòa soạn mà còn là mong mỏi của các văn nghệ sĩ. Không gì hơn là phải biết cách khều bấc ngọn đèn để hội nhập vào thời ánh sáng, làm sao để các tờ văn nghệ địa phương trong sự khó nhọc mà vẫn tồn tại, mà còn phải khỏe, vững vàng và chững chạc.
Tạp chí Cửa Việt đã và đang có mặt hàng ngày, hàng tháng trên bàn đọc của những người yêu Cửa Việt, của mỗi nhà văn, cộng tác viên. Nghĩa là văn hóa Quảng Trị, văn học Quảng Trị, sự hình thành và phát triển sự nghiệp văn hóa trên mảnh đất nghèo khó này vẫn được bạn đọc cả nước theo dõi. Chỉ riêng việc ấy thôi cũng thấy sự tồn tại của tờ báo văn nghệ địa phương này cần thiết và ý nghĩa biết chừng nào.
T.L
