|
C |
uộc đời và hành trạng của Khóa Bảo Nguyễn Hữu Đồng đã đi vào sử sách. Ông sinh năm 1860 mất năm 1920. Ông là người yêu nước nhiệt thành vào bậc nhất, cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng quê hương đất nước. Có thể nói ông là một ngọn cờ đầu chống Pháp trên quê hương Quảng Trị từ khi khởi sự phong trào Cần Vương cho đến đầu thế kỷ 20.
Từ nhỏ Nguyễn Hữu Đồng đã có tiếng là người thông minh, chăm học. Ông được học hành bài bản nên trở thành kẻ sĩ văn võ song toàn được người đương thời ngưỡng mộ và truyền tụng. Nếu theo lối mòn Nho học ngày xưa thì người đèn sách thường chọn con đường hoạn lộ để làm quan. Văn hay võ giỏi lại học hành tử tế như ông thì việc tìm kiếm công danh bổng lộc, nếu muốn, chắc cũng không mấy khó khăn. Nhưng ông không chọn con đường vinh thân phì gia cho riêng mình nên không bỏ công lều chõng để mong được vinh quy bái tổ. Hơn nữa khi vận nước lâm nguy, nhân dân sống trong cảnh nô lệ tôi đòi, triều đình yếu hèn, bạc nhược, quan lại rất nhiều người cúi mặt cầu an hoặc xu thời nịnh hót, vơ vét của tiền thì dẫu có đội chiếc mũ ô sa cũng phỏng có ích gì? Không chừng còn thấy nhục hơn những người nông dân thất học một nắng hai sương nếu lương tri còn chút liêm sĩ con người. Mà người mang chí lớn như ông, muốn cứu nước an dân nên đâu chịu cảnh khom lưng bó gối để đổi lấy chuyện no cơm ấm cật mà giương mắt nhìn giang sơn chìm đắm. Vì vậy một trí thức chân chính như ông đã chọn con đường tranh đấu một mất một còn với bọn xâm lược, sống chết với quân thù. Đó là con đường chông gai, nguy hiểm, có thể đánh đổi bằng sinh mệnh của mình. Nhưng với một người yêu nước thì không có con đường nào khác.
Thời trai trẻ, năm 25 tuổi, sau biến cố thất thủ kinh thành Huế 1885, ông đã cầm gươm hộ giá ngự đoàn vua Hàm Nghi ngược lên căn cứ sơn phòng Tân Sở của xứ Cùa, nơi trở thành kinh đô kháng chiến ngắn ngủi 5 ngày, nhưng lại nhóm lửa cho phong trào Cần Vương lan rộng từ Nam chí Bắc, trải dài từ miền xuôi đến miền ngược suốt mấy mươi năm. Khi phong trào Cần Vương bị dập tắt, Khóa Bảo Nguyễn Hữu Đồng đã chọn thôn An Hưng, nay thuộc thị trấn Cam Lộ, huyện Cam Lộ mở trường dạy học. Một người như ông coi nhẹ chuyện quan trường nhưng lại coi trọng những ngôi trường, nhất là những ngôi trường truyền dạy chữ nghĩa và tinh thần yêu nước. Bởi khi chưa có cơ hội đánh giặc thì ông dạy học, dạy học cũng là dọn đường kháng Pháp. Có lẽ ông thấy rằng khi tạm gác gươm đao đối mặt với quân thù thì việc cần làm lúc này là giáo hóa con em, mở mang dân trí và truyền bá tư tưởng yêu nước thương nòi, nuôi rèn ý chí đánh đuổi quân xâm lược. Không chỉ có thế, ông còn mở trường dạy võ để mưu đồ đại sự. Ông đã có công đào tạo nên nhiều thế hệ học trò thành người có học, có ích cho dân cho nước. Ông tìm mọi cách giao du, liên hệ với những người cùng chí hướng để mưu bàn quốc sự. Vị anh hùng, người thầy yêu nước đã thành một biểu tượng bất khuất trên quê hương Quảng Trị, một cái gai nhọn trong con mắt bọn thực dân cướp nước và đám quan lại bù nhìn. Năm 1903 khi về kinh dự thi, ông đã vận động sĩ tử phản đối chế độ thi cử của triều đình. Năm 1907 ông dẫn đầu một đoàn biểu tình về tòa công sứ Pháp tại Quảng Trị yêu sách cải cách sưu thuế cho dân và đòi giặc Pháp rút khỏi nước Việt Nam. Ông thực sự thành mối đe dọa trị an trong mắt bọn cầm quyền.
Uy tín và tiếng tăm của Khóa Bảo Nguyễn Hữu Đồng đã bay vào tận kinh thành Huế, đến tai vị vua yêu nước Duy Tân. Sau những chuyến tuần du Cửa Tùng nhà vua đã thân chinh lên Cam Lộ tìm gặp người sĩ phu yêu nước chống Pháp đến cùng. Ông được giao trọng trách làm lãnh binh Quảng Trị chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa. Năm 1916 khởi nghĩa Duy Tân nổ ra, ông dẫn nghĩa binh tấn công lỵ sở Quảng Trị và tiếp ứng cho kinh thành Huế. Việc lớn không thành, vua Duy Tân bị đi đày, các lãnh tụ khởi nghĩa khác như Trần Cao Vân, Thái Phiên phải ra pháp trường, riêng Khóa Bảo Nguyễn Hữu Đồng chịu án 9 năm tù. Trong cuộc đời hoạt động sôi sục của mình, có 4 lần ông bị giặc kết án. Dù bị đày ải nhưng ông luôn giữ vững tiết tháo của mình khiến kẻ thù khiếp sợ và kính phục. Ông đúng là người như cỏ nhân đã nói: uy vũ bất năng khuất, phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, nghĩa là: cường quyền, bạo lực không khuất phục nổi ông, giàu sang không khiến ông tối mắt vì tham lợi, nghèo khổ vẫn không thay đổi. Cuối cùng chúng cũng phải thả ông ra. Ông mất ở Cam Lộ vì bệnh tật sau 60 năm làm người xứng đáng. Nhưng những người như ông, “thác là thể phách, còn là tinh anh!”
Gần một thế kỷ trôi qua sau biết mấy nương dâu bãi biển. Đất An Hưng cũng như nhiều làng quê khác có thể không còn những dấu xưa tích cũ. Bây giờ chuyện ăn ở đi lại, và thậm chí cả trong suy nghĩ nhiều điều đã đổi thay khác trước. Duy có một điều chẳng bao giờ xưa cũ, đó là những tấm lòng yêu nước thương dân, cần lắm, thời nào cũng cần thiết như khí trời, như gạo cơm nuôi sống con người. Ai sống như vậy thì được người đương thời cảm phục và hậu thế tri ân. Nhiều thế hệ người Cam Lộ, trong đó không ít con cháu cụ Khóa Bảo, nhiều người đã tiếp bước cha ông một lòng vì dân vì nước để hậu duệ xứng đáng với tiền nhân.
Nơi ông từng sinh sống, hoạt động và yên nghỉ nay có nhiều đổi mới. Người đời sau, ai biết ăn biết ở đều quý trọng người trung nghĩa và đạo lý. Họ nhắc nhau noi gương sáng người xưa cố gắng tìm tòi trong công việc làm ăn và nuôi day con cái học hành tử tế. Cho nên vẫn làng quê, cỏ cây ngày trước mà nhiều điều đã khá hơn xưa.
Trở lại với ngôi trường mang tên Khóa Bảo. Đó không chỉ là danh xưng của một vị anh hùng cứu quốc mà còn là tên gọi của một người thầy mẫu mực. Tình cảm biết ơn đã được hóa thân vào công việc hàng ngày. Dù mái trường này còn non trẻ nhưng đã thành một địa chỉ trồng người tin cậy của bà con quê nhà. Nhớ ơn người xưa để dạy và học tốt hơn, đó cũng là tâm nguyện của thầy trò nơi đây.
Quê hương Cam Lộ đang bước vào những ngày mới đầy lo toan, bận rộn. Nhưng khi qua rồi chuyện cơm áo đời thường, những phút nghỉ ngơi, những khi lòng lắng lại, sẽ nhớ về một quá khứ hào hùng và bi tráng của quê hương đất nước. Những ngày xưa gắn liền với những tên tuổi như cụ Khóa Bảo Nguyễn Hữu Đồng. Bài học ấy là bài học làm người yêu nước, biết vui buồn theo vận nước hưng vong. Đó là bài học coi nhẹ chuyện làm quan, coi thường danh lợi, không tính toán thiệt hơn cho riêng bản thân mình mà đau đáu suốt đời ưu dân ái quốc. Bài học ấy, phẩm giá ấy của một bậc hào kiệt, của một kẻ sĩ, một người thầy đáng để cho đời sau ngưỡng vọng và tiếp bước. Theo gót tiền nhân, nhiều thế hệ học trò Cam Lộ đã thành người. Như vậy thì quá khứ, dù xa xôi mấy, vẫn không hề trôi đi mất hút, vẫn song hành cùng hiện tại, để ngàn xưa nối mãi với ngàn sau...
P.X.D
