Tiếp theo “Màu” (Nxb Lao động, 2010) Hoàng Vũ Thuật cho ra mắt bạn đọc tập thơ “Mùi” (Nxb Hội Nhà văn, 2014), một bước đi không thể dừng lại trên đường thơ độc đáo của anh.
Ta đã có một màu không màu rồi, bây giờ ngược lại có một mùi của mùi nữa! Nói rằng thơ Hoàng là thơ triết lí, thơ siêu thực thì cũng đúng nhưng không đủ. Nếu ta lần bước trên con đường thơ gập ghềnh của anh từ Những bông hoa trên cát (1979), Thơ viết từ mùa hạ (1984)… đến Đám mây lơ lửng (2000), Tháp nghiêng (2003) v.v… cho đến nay thì hiểu Hoàng Vũ Thuật có phần sáng tỏ hơn.
Trên bình diện sáng tạo nghệ thuật ngay từ đầu Hoàng đã tìm cho mình những biểu tượng thơ độc đáo, có một cấu trúc phổ quát là đối lập giữa những tồn tại nhỏ bé, mong manh, hữu hạn, với cái rộng lớn vô cùng, bất diệt: từ những con chim ri rí trên bờ đại dương vô tận, một ngôi nhà cỏ trong thế giới nhà cửa của loài người, cho đến một tiếng “lòng còng” trong đêm kí ức mênh mông, một tháp nghiêng trên muôn ngàn tháp đứng vv… cấu trúc ấy sẽ dần dần dẫn đến nguyên lí khái quát: tồn tại và không tồn tại.
Sự tìm tòi trên con đường biểu tượng thơ chênh vênh không dừng lại, không có ngã ba ấy thực ra đã bắt đầu từ những biểu tượng do cảm giác (Cỏ mùa thu) đến biểu tượng do ấn tượng (Tháp nghiêng, Ngôi nhà cỏ) xen kẽ những khái niệm xoay quanh chủ đề sống và chết, tồn tại và không tồn tại (Màu). Không dừng lại đó, Hoàng Vũ Thuật vượt ra khỏi rừng biểu tượng này bằng những biểu tượng ảo giác, bắt đầu từ màu không màu mà sự lộn ngược cảm giác trong bài thơ Thế giới và tôi như một sự đánh dấu đoạn đường thơ mới: thế giới còn phải làm lại từ đầu/ huống gì một con người/ thế giới sắp xếp tưởng đã ngăn nắp quy củ/ thế rồi xáo tung lên hết thảy/ tôi cũng là thế giới/ tự đảo lộn mình/ đi đứng nói cười kiểu của mình/…”
Cuối cùng rơi vào thế giới nhập nhòa ảo giác trong Đêm ngọc thùy: Cây đội trần nhà dựng vòm trời ẩn/ dưới vòm trời/ thập loại chúng sinh lang thang tìm lối sống/… nếu sống lại sau khi đã chết/ trời cao thêm và đất rộng hơn/ những đôi chân mọc chéo trên cỏ ướt/ dan díu nở ngàn sao Ngọc Thùy/…
Thiết nghĩ, bạn đọc thơ đã làm quen với rất nhiều trường hợp bị ảo giác chi phối. Nhà thơ Hoàng Trung Thông mỗi lần mở quạt máy thì nghe tiếng người nói chuyện; nhà thơ Hoàng Cầm đang đêm tỉnh giấc nghe tiếng người đọc thơ cho mình chép lại vv… và rất nhiều trường hợp chúng ta bị những ảo giác, ảo mộng, ảo vọng vv… chi phối trong đời sống hàng ngày. Nhưng chúng ta chưa quen với những ảo giác trong thơ, thậm chí siêu cảm giác (Nguyệt cầm) trong thơ Xuân Diệu và siêu ý niệm (Say trăng, Rướm máu) trong thơ Hàn Mặc Tử, do vậy ảo giác trong thơ không phải là điều bịa đặt, chỉ vì chúng ta chưa làm quen mà thôi.
Dầm mình lún sâu vào những biểu tượng ảo giác không một chút nương tựa chống đỡ, Hoàng Vũ Thuật cảm thấy rất cô đơn và thơ càng ngày tưởng như xa lạ.
Nói là xa lạ nhưng thơ Hoàng không phải là “hũ nút”. Ta có thể đọc hầu hết các bài thơ trong tập Mùi bằng cách đọc khổ đầu, bỏ đoạn giữa và đọc tiếp khổ cuối thì sẽ nhận ra những ảo giác của Hoàng Vũ Thuật xuất hiện trên cơ sở lí tính sáng rõ, chứ không hề mờ mịt. Ví dụ bài Tự do:
Khổ đầu: Tự do như chữ viết có mắt có chân/ bay lên xuyên tường rào xuyên núi xuyên đất/ đến và đi không biên giới/… (lược bỏ đoạn giữa); đến khổ cuối: tự do thông điệp của mọi thông điệp/ giản dị chân thành cuộc gặp không định trước/ người nằm xuống tự do đứng lên.
Và bài Mùi: ở đâu đó rất xa vừa nhìn thấy vừa không nhìn thấy/ nghe sờ được/… (lược bỏ đoạn giữa); Mùi mưa, mùi nắng, mùi gió mùi cáu bẩn/ mùi nguyên trinh/ mùi kiệt quệ mùi phục sinh mùi mùa/ mùi của mùi.
Có thể đó cũng là một cách đọc thơ Hoàng Vũ Thuật khi không có những gì nâng đỡ lí giải. Đây là một thiệt thòi của thơ. Tôi tìm cái mùi của mùi đó nó vừa có vừa không, có thể nó là bóng. Hơn một lần Hoàng Vũ Thuật viết: Sớm mai thức dậy anh thấy mình đã khác/ mình là bóng/ hay bóng là mình/ không biết. (Bóng và anh).
Mùi có thể là linh chăng? Linh là một cái gì đứng như điểm khởi đầu một ngày mới/ tia sáng mang vị ngọt và đắng xiên qua/ lối đi của lưỡi… Linh phải chăng là mùi vị thuộc khứu giác? Không phải khi mà “Hơi thở ướt hết áo linh/ tôi chòng chành bên chiếc bàn tình tự/ se sẽ thôi bạn nhé linh sẽ biến mất khi/ mặt đất đầy vô vọng… Vậy linh không chỉ được cảm giác cụ thể nào đúng hơn là một ảo giác, một khát vọng “ngày mới”. Ta có thể thấy rất rõ trong các bài thơ Hai ngày không tôi, Bài thơ chưa viết, Mưa Tam Đảo, Giấc mơ, Cái gì đây... những biểu tượng ảo giác trải ra như một thủ pháp nghệ thuật mà nhà thơ hướng đến:
...hòn đá cất lên âm thanh núi cao
sỏi đứng bên nhau hát
những bài ca
con đường
(Người)
Đọc đến đây tôi tưởng tượng Hoàng Vũ Thuật giống như một kẻ lữ hành trên sa mạc nóng cháy da bỏng thịt, khát khô cổ, nhìn thấy một ốc đảo xanh rờn trước mắt, nhưng khi đến nơi thì chẳng có gì hết chỉ toàn cát là cát.
Ảo giác và chỉ có ảo giác giày vò Hoàng Vũ Thuật như vậy chứ không chỉ là siêu thực như những nhà siêu thực Châu Âu ở thế kỷ trước. Chắc Hoàng chưa có dịp nào đọc Paul Eluard (1895 – 1952), Louis Aragon (1897 – 1982), A. Breton (1896 – 1966)… và cũng không biết đến chủ nghĩa tự động hóa (Automatisme) của họ. Hoàng giống họ ở sự cắt đứt cảm giác ngoại quan, những ấn tượng cụ thể mà dựng lên một thế giới khác hẳn, một thế giới tổ chức lại, không chỉ là tấm gương (tấm gương trong khoảnh khắc) của P. Eluard, hay là cái bóng của hiện thực. Thơ Hoàng là một thế giới được tổ chức lại trong ảo giác.
Dẫu sao trong quá trình lao động nghệ thuật tìm tòi biểu tượng của mình, Hoàng Vũ Thuật lầm lũi đi không ngoái đầu lại, không giẫm lên dấu chân mình như một số nhà thơ khác và mỗi tập thơ là một điều mới lạ phản ánh quá trình nhận thức tâm lí học của con người từ cảm giác đến ấn tượng, biểu tượng, lí trí trừu tượng và cuối cùng là ảo giác ngoài tầm lí trí. Nhìn lại thấy quá trình thơ của Hoàng Vũ Thuật là quá trình tiến hóa nói như nhà văn Mĩ J. Caroll “cái hồ sơ gốc của bản chất loài người (Văn học theo góc nhìn tiến hóa).
Lược đồ hành trình sáng tạo nghệ thuật của Hoàng Vũ Thuật lóe sáng cảm quan nhận thức về quá trình tâm lí và quá trình tiến hóa của nghệ thuật. Nắm được quá trình này ta sẽ hiểu Hoàng Vũ Thuật hơn cũng như hiểu thơ hiện đại hơn.
Hà Nội, 7/2015
N.T.H
