TCCV Online - Trách nhiệm và cao hơn là đặc tính của nhà văn, đặc biệt nhà văn trẻ, theo tôi, là dám đương đầu với vấn đề của thời đại mình. Đương đầu bằng tâm thế. Từng đầu ngón tay chạm vào phím chữ như từng bước chân thấm đẫm yêu nước thương nòi, can đảm đấu tranh bảo vệ lẽ phải, báo động và dự cảm thời cuộc. Ai đó nói sáng tạo chối từ bầy đàn, sáng tạo gắn liền cô độc, nhưng đến nay sáng tạo không phải là sản phẩm của thế giới nào khác. Sáng tạo của một nhà văn bắt nguồn từ nỗ lực thực hiện trách nhiệm với đất nước mình, dân tộc mình, thế hệ mình và bản thân mình.
Một nhà văn trẻ tuổi đã có vài đầu sách khá ăn khách và dăm giải thưởng, gửi tác phẩm mới in, muốn tôi đọc và nhận xét. Tôi gắng đọc bằng hết. Câu chữ, bố cục - dĩ nhiên đã vượt quá sự “sạch nước cản”, tình tiết thắt mở nút to nút bé không kém phần ly kỳ, nếu không thế thì làm sao có tên có tuổi ở hội hè này nọ được. Gặp lại, nhà văn trẻ tuổi không giấu được nôn nóng:
Sao? Ông đã “chém” tôi tới đâu rồi? Nghe đâu cuốn sách này đã vào vòng chung khảo cuộc thi Z rồi đấy.ột nhà văn trẻ tuổi đã có vài đầu sách khá ăn khách và dăm giải thưởng, gửi tác phẩm mới in, muốn tôi đọc và nhận xét. Tôi gắng đọc bằng hết. Câu chữ, bố cục - dĩ nhiên đã vượt quá sự “sạch nước cản”, tình tiết thắt mở nút to nút bé không kém phần ly kỳ, nếu không thế thì làm sao có tên có tuổi ở hội hè này nọ được. Gặp lại, nhà văn trẻ tuổi không giấu được nôn nóng:
Làm sao tôi dám “chém”. Lạy cụ thánh!
Ông đừng đưa tôi lên mây nhé!
Không, tôi nào có khả năng đưa ai lên mây, nhất là với “bậc” đã ở trên mây rồi. Tiểu thuyết của nhà văn trẻ lấy bối cảnh thành phố đông dân Y năm 2016, là năm nay nhỉ? Có một ngôi trường đại học đẹp như mơ, đường đến trường rợp bóng me xanh, mùa hè gió mát rượi thả bóng, mùa đông lá vàng như tranh Levitan vẽ rơm. Ngôi trường ấy lý tưởng đến nỗi, mọi sinh viên đều chăm chỉ học hành, tất thảy thầy cô tận tụy hy sinh nghiệp trồng người. Có cặp đôi nọ - trai nghèo nhưng tài và gái vừa giàu vừa sắc - yêu nhau trong “nghịch cảnh” (cha mẹ cô gái không bằng lòng chàng trai nghèo, chuyện quen nhỉ) - họ vẫn đến với nhau, lãng mạn và tình tứ, rong ruổi hẹn hò khắp biển vàng rừng bạc. Cuối cùng, chàng trai đậu cao, nhờ nhà trường và thầy cô bắc cầu Ô Thước, cha mẹ cô gái xiêu lòng. Họ lấy nhau. Họ lấy nhau, chỉ cần thế, là hết.
Tôi gọi tác giả là “cụ thánh”, vì sao? Đa phần chi tiết nhà văn trẻ viết ra (tôi không dám dùng từ vẽ, e sẽ làm buồn lòng những họa sỹ tài ba), dường như, ở một thiên đường xa xôi nào đó. Ngôi trường nào toàn vẹn đến nỗi năm này qua năm khác không xảy ra bất kỳ sự cố nào, trong lẫn ngoài giáo dục, kể cả tiếng trống trường (chứ không phải chuông điện) cũng “tròn vành vạnh và trong trẻo như tiếng chim”? Nhà văn trẻ “cho” trăm phần trăm sinh viên giỏi giang ngoan hiền, trăm phần trăm thầy cô hết lòng vì trò - Thử hỏi, có bao nhiêu ngôi trường thời nay chưa từng có cảnh thầy trò gạ gẫm mua bán điểm cao điểm thấp, chưa từng có trò bỏ lớp có thầy bỏ trường? Nhà văn trẻ “cho” cuộc sống sinh viên hơn cuộc đời quan chức, suông suông sáng ăn học trưa ăn ngủ chiều ăn học tối ăn uống hẹn hò - Thử hỏi, ai trải qua thời sinh viên lại quên phần tuổi đầy gian nan thử thách mà thấm đẫm tình cảm “chia từng cốc bia hơi sau mỗi kỳ lĩnh tiền học bổng” (Nguyễn Vĩnh Tiến) này, kể cả sinh viên con nhà giàu? Nhà văn trẻ “cho” “cổng trường em sạch đẹp an toàn” hơn cả khẩu hiệu, hai bên cổng rợp nhà sách với thư viện - Thử hỏi, có mấy cổng trường vắng bóng quán xá trà đá trái cây hoặc sản xuất phao mỗi kỳ thi về, tệ hơn nữa là chen chúc đen đỏ bọn cò mồi bằng cấp, cầm đồ với lô đề? Nhà văn trẻ “cho” nhân vật nam chính là sinh viên nghèo, dù thoải mái hẹn hò và thao thức nhớ nhưng vẫn học giỏi như thần đồng (chẳng biết anh ấy học vào giờ nào), còn nhân vật nữ chính vô tư má phấn môi hồng tha thướt áo dài trắng muốt tóc đen mượt tung bay trên xe vespa, thi thoảng dừng ngã tư nào đó, thả tay ga và rượt bắt pokemon như bắt bướm. Thử hỏi thành phố X ở đâu mà xinh đẹp mộng mơ đến vậy. Nhà văn trẻ “cho” cặp đôi sinh viên cứ thứ bảy chủ nhật lại vi vu đi biển, cười đùa ngụp lặn vi vu với sóng với cát. Tình yêu của họ át mùi cá chết nước biển nhiễm độc, hay là, năm nay chắc không phải 2016?...
Ông nói vậy, thì tôi mới chỉ là cụ thánh non thôi. Thử đọc tác phẩm của nhà văn trẻ A, nhà thơ trẻ B thì biết. Thiên đường của họ còn ở xa hơn, thánh thần của họ còn già cả và thần thông hơn trong thiên đường của tôi nhiều.
Vâng, tôi đã đọc. Có dại mới không chịu đọc văn chương thơ phú của người cùng thế hệ mình. Tôi là một người đọc trẻ trong trăm ngàn người trẻ lẫn già vẫn dõi mắt tìm kiếm bóng dáng thế hệ mình trong tác phẩm văn học, thậm chí chỉ cần “mò” được một mảy may hơi hướm thế hệ mình, thời đại mình, đất nước mình trong rừng chữ nghĩa dường như ngày càng xa lạ là mừng như bắt được vàng. Tìm kiếm mệt mỏi quá, đôi khi chúng tôi chạnh lòng nghĩ, hay là một số người được gọi là nhà văn trẻ không bởi vì họ có viết văn và họ trẻ tuổi mà vì điều gì khác? Không phải vậy. Tôi chứng kiến mấy nhà văn trẻ quen biết, họ nỗ lực lắm, nhọc công lắm, nhưng không phải để khắc họa thế giới mình đang sống, không phải để hà hơi cho lịch sử chuyển mình sống động, không phải để gieo tâm tầm nuôi khí phách thanh niên vào đất đai xứ sở, thậm chí chỉ là thò tay véo cái thây ma hiện tại một cái, cũng không nốt. Nhà văn trẻ đang cần cầu điều gì, nếu không phải là một tác phẩm văn chương xứng đáng với thế hệ của họ? Tính cụ thể của nghệ thuật mất hút. Cảm và trí gạn lọc cuộc sống để tạo ra cụ thể, với một số nhà văn trẻ kia, cảm và trí hoặc ngại ngùng gạn lọc lấy được hoặc thẳng tay gạn lọc tất tần tật, gạn đến nỗi chỉ còn chị Hằng, cà rốt và thỏ ngọc. Một quy trình tự sướng ồn ã và được lăng-xê xưng tụng.
Nhà văn trẻ kia, và nhà văn trẻ A nhà thơ trẻ B và kể không xiết bao nhiêu tên tuổi khác đã, đang tự nhận mình là con chiên dưới chân Ngài Văn Chương. Họ có ý thức được cái “đạo” mình đang theo đuổi hay không? Tôi đoan chắc là có. Nhưng, tại sao họ lại chối từ sức sống hiện tại, cái hiện tại hiểu theo nghĩa cạn nhất là thứ đang tồn tại, đang diễn ra? Tại sao họ, ban đầu là mặt vàng như nghệ lảng tránh vấn đề của mình và thế hệ mình, dần dà xụi lơ trong vầng hào quang mang tên quên béng thế giới thực, và cuối cùng là mặt đỏ như vang vỗ ngực tự nhận mình sáng tạo? Tác phẩm kia, không chừng sẽ được giải thưởng này nọ và sẽ tái bản nối bản hoặc dựng thành kịch thành phim, rốt cuộc để làm gì? Người đọc mỏi mắt không thấy tuổi trẻ, tinh thần, ý chí hoặc chỉ một xíu xiu “nỗi nhớ có lông màu gì” (Nguyễn Thế Hoàng Linh) trong ấy? Bịt kín thời gian xuất bản lại, người đọc khó có thể nhận ra bao nhiêu trang lời hay ý đẹp trên tay mình là của nhà văn thế hệ nào, viết về thời đoạn nào, tả môi trường sống nào. Tôi gọi đó là những cuốn sách chỉ phải nộp lưu chiểu cho giấy. Vâng, giấy đã nhận chữ vì giấy chưa bao giờ lên tiếng, hoặc giấy có nói nhưng bàn phím và máy in đã át tiếng vặn mình rên xiết của cây cối. Một nữ nhà văn làm biên tập tạp chí nọ đã phải thốt lên: Chẳng lẽ, chúng ta cứ phải ngày qua ngày viết ra những thứ nhàn nhạt như vầy hay sao?
Nhà văn trẻ kia không nhận đại diện cho tôi hoặc bất cứ ai cùng thế hệ, và vô tình hay cố ý, cũng không nhận đại diện cho chính mình. Trách nhiệm lớn nhất của một người, phải chăng là phải biết mình có trách nhiệm, cho dù làm bất cứ công việc gì? Sáng tạo là kết quả của hoạt động tâm thần gắn liền với khả năng thấu cảm. Nhà văn trẻ K có thể viết về thời ngàn năm trước, nhưng người đọc nhận ra tác giả thuộc thế hệ này chứ không phải trước đây nửa thế kỷ. Bởi vì, tác giả đã xác lập dấu ấn cá nhân, và sâu hơn là dấu ấn thời đại trên nền bối cảnh lịch sử. Lịch sử làm phông, một thứ phông sống giúp tác giả chuyển tải ý thức thế hệ mình, nhuần nhuyễn “vật tùy thuận tâm” và “tâm tùy thuận vật”. Nhà thơ trẻ L làm thơ lục bát được dư luận yêu mến, vì tác giả đã miệt mài đồng hành cùng vần điệu khi trên vai mình là hành trang made in cuộc sống này, thế hệ này và đất nước này, đầy ắp hình ảnh và chuyển động, tuyệt không sáo rỗng, bỏ bê linh hồn mà chỉ đăm đăm tuân thủ tính ba phải hầu được in mặt báo này sách tuyển kia.
Cuộc gặp vừa qua, nhà văn trẻ kia gửi cho tôi bản thảo truyện ngắn Cô gái ghi đề trước cổng trường sư phạm. Cảm ơn anh, nhà văn của thế hệ tôi!
T.S
Nguồn Văn nghệ số 39/2016
