Nắng trong mắt (2014) là thi phẩm dày dặn thứ hai của nữ thi sĩ Trương Lan Anh, sau thi phẩm Người đàn bà mặc chiếc áo choàng (2011). Những e ấp pha chút kiêu sa, ngập ngừng của gương mặt buồn không muốn khoe thân hình mềm mại, uyển chuyển của mình bằng ngôn ngữ điệu bộ, đành mượn chiếc áo choàng lông để dấu kín những ẩn ngữ cảm xúc và tâm trạng bằng thơ. Đó cũng là một cách ẩn dụ kín đáo, khiêm nhường cho tập thơ trình làng đầu tiên của mình, như thế cũng đã là tinh tế và duyên dáng để mong sự tiếp nhận và sẻ chia chân thành của người thân và độc giả. Đến Nắng trong mắt thì người thơ không cần mặc chiếc áo choàng gì cả mà thơ hiện lên thành những giọt nắng long lanh trong mắt như một thông điệp tình yêu và hạnh phúc, như một cứu cánh tinh thần và tình cảm để tri ân cuộc đời bao la và nhân hậu chung quanh. Có thể nói một cách hình tượng và ví von như thế về hai thi phẩm trong cùng một hành trình tâm trạng và cảm xúc của chủ thể trữ tình Trương Lan Anh.
* * *
Trương Lan Anh duyên nợ với thơ không phải từ trực giác thiên tư mách bảo mà chính là từ những tươi non của cuộc đời mang lại và bằng một trạng thái ngất ngây có thật của lòng thiết yêu và thiết sống, buộc phải ghi lại và diễn đạt những tươi non ấy bằng cảm xúc thi ca, bằng thức nhận thời gian.
Cuối xuân hoa gạo đỏ hoe
Sương vương áo mỏng nụ khoe thắm cành
Nhón chân tiễn nụ tầm xuân
Tay ta chạm nắng với gần tiếng ve!
(Giao mùa)
Toàn bộ thi phẩm Nắng trong mắt lần này, Trương Lan Anh quan tâm đến phạm trù thời gian mà cụ thể là thời gian thường nghiệm bốn mùa: Xuân - Hạ - Thu - Đông, được khúc xạ qua các kiểu thời gian tâm lý, thời gian hoài niệm và giấc mơ…Thời gian đã thành cấu trúc hiện thực và tâm trạng cho những vần thơ chân thành của tác giả. Ở đó, mọi biểu hiện đều căn cứ trên một nền tảng hiện thực và cảm xúc có thật của người thơ.
Nhìn về phía ấy bình minh
Nắng trong mắt đỏ trốn tìm bóng nhau
Bước về trắng cỏ hoa lau
Nghe man mác nắng rụng nhàu chiều phai…
(Nắng trong mắt)
Trương Lan Anh đi nhiều, quan sát rộng. Mỗi nơi đều lưu dấu trong chị những cảnh và người gần gũi, thân thiết. Chị giàu có thêm lên sau mỗi chuyến đi; thơ chị cũng đầy thêm những hành trang ký ức và tâm trạng. Đó là những thực đơn tâm hồn chị trân quý và chỉ có thơ mới cất giữ giùm chị bảo đảm nhất, giúp chị yên bình tâm thái để tiếp tục tin yêu và mơ mộng. Đó cũng là cách níu giữ thời gian và đồng hiện thời gian để thấy ý nghĩa của cuộc sống hiện tại. Bên dòng sông ngày cũ, chị đã hình dung bóng hình mình của tuổi hai mươi, bởi vì: “Ngày qua đi - Khát vọng đong đầy - Em đích thực - Trái tim đánh thức” để thấy mình trẻ mãi trong dòng trôi huyền thoại.
Sông hóa tuổi đôi mươi
Mang mùa xuân trẻ mãi
Hôm nay và mai sau còn lại
Huyền thoại trong ký ức dòng trôi!
(Dòng sông tuổi hai mươi)
Cứ thế, thơ Trương Lan Anh vực dậy những ký ức gần và ký ức xa để làm chứng chỉ cho hành trình sống của mình. Hình như sống bằng những ký ức đẹp và buồn và trong suốt như sương ấy, thì chị mới thỏa mãn tâm lý “sống lại” những hoài niệm, và từ đó làm điểm tựa để nhìn về hiện tại và tương lai.
Sông ơi lại về năm ấy
Cả dòng nhuốm đỏ sắc màu
Cỏ lau trắng mùa tang trắng
Lòng sông cồn sóng cuộn đau.
(Mùa cỏ lau)
Với người mẹ tảo tần và gian khó, tác giả dành nhiều cảm xúc thiêng liêng và sâu nặng nghĩa ân, xuất phát từ nỗi buồn và những quặn đau có thật: “Cháy khô khát nuốt lệ thầm giọt đắng - Giờ cánh hoa hồng trắng con cài - Ngõ nhà về hun hút mỗi ban mai - Nắng ngã bóng đo dài nỗi nhớ!” (Khát tiếng mẹ ầu ơ). Với người bà, cũng trong hệ quy chiếu ấy, nên hội tụ được nỗi nhớ song trùng mà ở đó, mảnh vườn quê là nhân chứng thời gian.
Hàng cau bà thường tính tuổi
Cau lớn nhanh hương bay thoảng sân nhà
Chim ríu ran thi nhau về xây tổ
Bóng bà còng bỏm bẻm miệng trầu thơm.
Nay về vườn xưa khói lam bay tỏa
Mùa rơm vàng quấn bước chân theo
Bóng hàng cau ngã dài đo vệt nắng
Con quặn lòng, đâu dáng Mẹ Bà xưa!
(Vườn quê)
Trương Lan Anh có nhiều bài thơ hay vì gắn với hoài niệm chân thành, xuất phát từ những kinh nghiệm quan hệ của riêng mình trong sự đối sánh và liên tưởng những kỷ niệm quê hương, người thân và những suy nghiệm cá nhân. Mùa hoa nhãn, Hái giấc mơ, Đồng hành đêm, Ngày đi qua, Khuyết một vầng trăng, Sợi xuân, Vô đề, Dấu trong mắt em, Biển chiều, Bão biển...là những bài thơ neo được trong lòng người đọc.
Bao năm vườn thêm trĩu quả
Đàn dơi treo ngược vào mùa
Trăng non vin cành hôn quả
Ầu ơ ta ru bóng em!
(Mùa hoa nhãn)
Giữa trập trùng sóng biển bao la, nỗi nhớ quê nhà của người lính đảo Trường Sa lại được liên hệ với lòng tự hào quá khứ: “Hồn đất nước vọng trong từng lớp sóng - Nhớ Bạch Đằng vùi chôn lũ xâm lăng”. Từ đó, thấy được sức mạnh trong hiện tại.
Tổ quốc cần ta cưỡi trăm con sóng
Cánh buồm nâu no gió đại dương
Nhớ thuở cha Lạc Long trấn cõi
Mẹ Âu Cơ tựa chân núi oai linh
Đất nước bao đời chưa yên bóng giặc
Đảo kiên cường con sóng hóa phong ba
Một tấc đất cũng là Tổ quốc
Máu cha ông nhuộm đỏ Trường Sa
(Mùa xuân về trên đảo)
Từ hiện thực tâm trạng, liên hệ với quá khứ chính là cách ý thức sâu sắc nhất những kinh nghiệm lịch sử trong hiện tại. Qua bi tình sử Mỵ Châu - Trọng Thủy, tác giả nâng lên thành ý thức tự hào dân tộc, dù đó là bài học lịch sử bi ai: “Thăm Giếng Ngọc câu chuyện xa rồi - Vết Lông Ngỗng nỗi đau cắt cứa”.
Nắng cứ vàng đổ vạt cỏ thênh thang
Trầm tích Mỵ Châu tìm đâu gương nguyệt
Lấp lánh ngọc trai, giếng nước
Ngơ ngẩn lòng người mỗi bước dừng chân…!
(Em sẽ về lại Đông Anh)
Bài Đêm Nhật Lệ cũng trong mạch cảm xúc ấy nên gợi được những hình tượng thơ đẹp, vừa ẩn dụ vừa hoán dụ để nghĩ về những điều ngoài câu chữ, ngoài nghĩa đen của từ vựng.
Cổ Thành chín ngọn về đâu
Dặm dài neo bóng nhàu nhàu đêm phai
Loa Thành canh bạc... liêu trai
Mòn đêm nghe tiếng ban mai đông tường!
Vẫn là những nghiệm sinh về thời gian. Với chủ thể trữ tình, từ lúc “Thả nụ cười mười sáu tinh khôi” đến khi “Em về nhặt bóng ngày vàng - Lặng trong biển thẳm tím hoàng hôn rơi” cũng là lúc tác giả biết đặt ra câu hỏi có tính khẳng định về quy luật của thời gian - những mảnh ghép của cuộc đời trong từng quan hệ sống. Có thể với ai đó, thời gian là kỹ xảo; nhưng cũng có thể với ai kia, thời gian là biện minh.
Ai đập bàn tay lên thời gian
Vụn vỡ, méo mó những âm thanh kỹ xảo và biện minh
(Mảnh ghép)
Nhưng rồi, chỉ có thời gian mới là nhân chứng và là câu trả lời cho những gì hiện hữu và hiện sinh trên cõi thế, được đặt trong quan hệ với sự sống thật của mỗi con người: “Mỏ neo níu những con tàu - Hoàng hôn níu những nỗi đau ở đời - Vầng trăng níu sự đơn côi - Mắt xanh níu chặt bóng tôi với nàng!” (Níu). Cảm thức về thời gian là một nỗ lực thường trực của mọi chủ thể người để họ biết mình tồn tại không vô nghĩa, để biết đồng thuận và phản biện trước những gì cần đồng thuận và những gì cần phản biện. Ngay cả giấc mơ của chính mình, cũng trở thành âm bản của cuộc sống: “Hái giấc mơ -
phôi thai - Hình hài niềm tin - và khát vọng”. Rồi cũng giấc mơ ấy, nhưng lại là những đối lập của vô thức.
Có khi Phù hoa!
chợt đến chợt xa
mỏng mảnh đơn chiếc
tấm giấy mành
Có khi như thủy tinh
cựa mình
thành mảnh vỡ...
(Hái giấc mơ)
Những đối lập trong hiện thực và trong tâm tưởng, thực ra cũng biện chứng trong mỗi lát cắt của mỗi cá nhân - hữu thể khi có sự va chạm và chấn thương tâm lý, tạo ra sự bất ổn trong giấc mơ, có khi là bất ổn trong trong hiện thực mà con người không kịp nhận ra để trở thành những biểu hiện của sự phân tâm, lỡ lời (lapsus), sự sai lạc trong hành vi. Nhưng với thơ, đó có thể là những phân thân có giá trị nhận thức và nghệ thuật. Hoàng Cầm thường sáng tạo trong những giấc mơ gợi thức như thế mà ông gọi là sự mách bảo của trực giác trong mơ để có những bài thơ hay, bất ngờ về cấu từ, ngôn từ, liên tưởng và hình tượng.
Trương Lan Anh chưa có những bài thơ đột biến và bất ngờ như thế, nhưng chị cũng đã có cách làm mới thơ mình bằng những cách nói lạ.
Vệt sáng rạch toang cuối bầu trời
Phải chăng một ngôi sao rụng
Đêm trầm tĩnh
Người đàn bà lật tìm ký ức xưa...
Đêm đóng băng
Lấp vùi ký ức
Người đàn bà đốt lên cây nến
Bóng mình nghiêng thời gian?
(Đồng hành đêm)
Những bài thơ như thế tránh được cảm giác đơn điệu. Tôi có cảm tưởng Trương Lan Anh viết thơ tự do sắc và hay hơn thơ vần điệu. Vì thơ vần điệu không cao tay sẽ dễ lặp lại và dễ rơi vào khái niệm và hình tượng rỗng. Thơ Đường luật mênh mông và bao la là vậy mà cũng chỉ qua thời đại hoàng kim của mình (Thời Đường), rồi lại rơi vào đơn điệu và công thức, khiến thi nhân phải giã từ nó để tìm cho mình một hình thức biểu hiện khác. Bài thơ Tiếng không chạm cánh vạc khuya của Trương Lan Anh như một nỗ lực kiếm tìm hình thức, nhưng nên chú ý không phải khổ nào cũng bậc thang, vì như thế sẽ trở thành hình thức thiếu tính quan niệm. Theo tôi, chỉ cần 4 khổ giữa xếp bậc thang, vì nó phù hợp để diễn tả sự liên kết các trạng thái và sự vật trong không gian và thời gian đêm, tạo ra sự ngưng lặng và ấn tượng thị giác. Tôi trích nguyên bài thơ để thấy những điểm mới và những điểm cần khắc phục của tác giả.
Mây
ký ức
xâu chuỗi
xếp chuyện dài
Phố
ngủ
gác cao
chìm sương loãng.
Tiếng không
chạm
cánh vạc
khuya .
Hồ thiên nga
trầm bỗng
Người đàn bà
góc gió
giật mình
Chiếc lá ngủ gật
tiếng chuông rơi
cành lặng
bóng mình
nép vách
nàng tựa vào chênh vênh
Những mảng sáng tối
vá
đêm
nối liền tiếng thở dài.
Ngày mai phố
xôn xao người
ai biết
ai còn thức đêm nay?
Chính hình thức nào chuyển tải hài hòa và tốt nhất nội dung mới là hình thức có lý và có tính quan niệm như lý thuyết thi pháp học đề xuất. Những bài thơ phá cách và đổi mới về hình thức trong thơ Trương Lan Anh chưa nhiều, nhưng tôi tin nếu quan tâm theo hướng này thì thơ chị sẽ có cơ hội thành tựu và tránh được sự lặp lại về giọng điệu và thể loại. Con lật đật là một ví dụ đáng lưu ý, gợi sự linh hoạt, sinh động hơn trong tiếp nhận của người đọc.
Em như con lật đật
Biết nói câu đầu tiên
Biết yêu thương
Biết nở nụ cười hiền
Con lật đật bên anh
Nồng nàng hạnh phúc
Định lượng ưu tư - xóa khoảng lặng tâm hồn
Gieo niềm vui con chữ yêu thương.
Mã hóa nỗi buồn, lễnh loãng điều vô tích.
Con lật đật
Biết sẻ san sống với đời có ích
Cùng anh qua dâu bể cuộc đời này.
Con lật đật
Một đời
Nương ấm
Bờ vai!
Những bài thơ tự do của Trương Lan Anh như Dòng sông tuổi hai mươi, Ngày đi qua, Tháng chạp về, Phía ấy… linh động và tự nhiên hơn những bài thơ ngọt ngào vần điệu. Dĩ nhiên vần điệu là thuộc tính của thơ, là năng lực sáng tạo của nhà thơ. Nhưng một khi nó lặp lại với tần xuất cao thì sẽ tạo cảm giác đơn điệu, làm loãng cấu tứ. Đó là cảm nhận của riêng tôi. GS. Phan Ngọc cho rằng làm thơ tự do còn khó hơn làm thơ vần điệu. Nếu tác giả không giỏi thơ vần điệu thì làm thơ tự do sẽ không thành công. Đây là một kinh nghiệm gợi ý tốt cho những nhà thơ nào muốn chuyển sang làm thơ theo thể tự do.
Lục bát là thể loại được ưu tiên trong tập thơ Nắng trong mắt. Nhiều bài hay, đạt phẩm tính thể loại, nhưng cũng khó tránh khỏi một số bài dàn trải và loãng tứ. Vì lục bát dễ níu tác giả sa vào giãi bày tình cảm và tâm trạng cho đến tận cùng. Những bài lục bát kiệm lời và dồn nén ý tưởng thì sức bật câu chữ và nội dung sâu hơn, phẩm tính thơ cao hơn. Những bài thơ lục bát Trương Lan Anh làm theo hướng này đều có sức năng động và lan tỏa trong lòng người đọc.
* * *
Hai thi phẩm trong một chặng hành trình không dài, nhưng đã đem lại cho tác giả một tình yêu nghệ thuật và thành tựu đáng quý. Điều đó cho thấy sức sống nội tâm và trữ lượng thi ca của Trương Lan Anh là dào dạt và giàu có biết dường nào! Chỉ riêng điều ấy thôi cũng đã là đáng trân trọng, giúp chị đủ sức và đủ tự tin để đi tiếp chặng đường thơ tiếp theo mà không sợ đuối sức. Với những gì chị gặt hái được qua Nắng trong mắt lần này, tôi vẫn mong mỏi và hy vọng vào sự nỗ lực nhiều hơn nữa của chị trong tương lai. Chị biết tự khắc phục những bất cập, phát huy những ưu điểm, luôn có ý thức bồi đắp cho những trang thơ mới của mình bằng vốn sống thực, vốn cảm xúc chân thành, vốn nghệ thuật vững chắc cùng với sự run rẩy của trái tim yêu thương và dại ngộ thi sĩ của mình, thì sẽ có thơ hay. Tin yêu và chờ đợi thành công mới của Trương Lan Anh.
|
Vỹ Dạ, 18 - 8 - 2014
H.T.H
__________
Nắng trong mắt - Thơ - Trương Lan Anh, Nxb Hội Nhà văn, tháng 8.2014
