Trong bóng người lên những bậc thềm
Tôi một mình với bóng tôi nghiêng
Đã cách xa ồn ào đường chật
Đã cách xa nắng ngã tư táp mặt
Giờ sân chùa như trong mù sương
Mùa đã qua cây vẫn còn hương
Người bên tôi mắt nhòa hai hàng nến
Tôi bên người bóng chìm trong tĩnh lặng
Người bên tôi đi cầu gì đầu năm?
Tôi bên người cầu một ngày bình yên.
(Đi chùa – Lê Thành Nghị)
Đọc Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 799 (6/2014), tôi dừng lại rất lâu nơi bài thơ Đi chùa của nhà thơ Lê Thành Nghị. Tôi như lạc miên man vào một hành trạng tâm linh, để rồi gần như chạm được cảm giác bừng ngộ một điều gì đó.
Mở đầu bài thơ là hình ảnh chủ thể trữ tình độc hành, một mình một bóng, giữa đám đông khách đi chùa đầu năm:
Trong bóng người lên những bậc thềm
Tôi một mình với bóng tôi nghiêng
Một cái tôi cô đơn giữa một đám đông cô đơn. Những chúng sinh nhỏ bé dường như không mang tải nổi nỗi cô đơn và uẩn khúc của mình. Họ câm nín, liêu xiêu, vật vờ, sắc sắc không không như bóng. Bản chất của con người là cô đơn, là bị lưu đày trong bể khổ.
Bởi vậy cho nên con người ta mới có nhu cầu đi chùa. Đến với một thế giới ngoài thế giới. Một thế giới cách xa ồn ào đường chật, cách xa nắng ngã tư táp mặt, cách xa cõi đời, cõi người vô nghĩa lý, nơi chẳng hiểu người ta về đâu, để làm gì mà ai cũng vội. Một thế giới “tịnh vô trần”, quấn quyện khí đạo mùi thiền:
Giờ sân chùa như trong mù sương
Mùa đã qua cây vẫn còn hương
Hai câu thơ, nhất là câu sau, đẹp lạ lùng. Gợi phong vị thơ thiền Haiku. Một cách nói khác so với câu thơ tài hoa của thi sĩ Lê Đạt: “Vườn chợt thức một mùi hương đi vắng” (Bóng chữ).
Đắm chìm trong “cảnh bụt”, “khách tang hải” (chữ dùng của danh sĩ Chu Mạnh Trinh) sẽ được gội rửa, tẩy trần, dẫu trong chốc lát, để lấy lại thăng bằng, để tiếp thêm năng lượng mà dấn bước trong cõi lưu đày chừng nào chưa “mãn hạn” (chữ dùng của nhà thơ Trần Dần).
Ta hãy theo chân chủ thể trữ tình vào chính điện để trang nghiêm cử hành nghi lễ dâng hương khấn Phật:
Người bên tôi mắt nhòa hai hàng nến
Tôi bên người bóng chìm trong tĩnh lặng
Câu thứ nhất đẹp, lạ, giàu sức liên tưởng (gợi nhắc câu thơ tài hoa của thi thánh Đỗ Phủ trong bài Thu hứng: “Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ”, Nguyễn Công Trứ dịch là: “Khóm cúc tuôn thêm dòng lệ cũ”). Câu thơ mời gọi nhiều cách diễn dịch. Mắt người chú mục nhìn Phật, nhòa mờ bởi hai hàng nến. Hai hàng lệ nhòa trong suốt của người khúc xạ ánh nến lung linh. Cả mắt người, cả nến cùng nhòa lệ… Mà thôi, tốt nhất, với trường hợp câu thơ như thế này thì chỉ nên cảm, không nên tường minh.
Kiếp người là kiếp nạn. Mà Phật thì ở trên cao. Xuân Diệu từng có hai câu thơ tuyệt hay: “Trái đất ba phần tư nước mắt/ Đi như giọt lệ giữa không trung”. Xem ra, thời mạt pháp này, nước mắt chúng sinh ngày một xâm thực, có nguy cơ chiếm toàn phần trái đất.
Người bên tôi đi cầu gì đầu năm?
Tôi bên người cầu một ngày bình yên.
Cõi ta bà, mỗi người một tiểu vũ trụ, ôm chứa những uẩn khúc, nỗi niềm, những mưu cầu không giống nhau. Đầu năm người đi chùa cầu gì chỉ người biết, còn tôi, đơn giản thôi, chỉ cầu một ngày bình yên, vâng, một ngày. Dưới gầm trời này, thử hỏi, có nơi đâu, khi nào không giông bão, và lòng người không bão giông?
Bài thơ Đi chùa cô nén đến “cực hạn”, mở ra nhiều khoảng trống vô ngôn, ám gợi, mời gọi khách tri âm cùng đến lấp đầy.
Người điệp năm lần trong bài thơ có thể hiểu là đại từ nhân xưng ngôi thứ ba số nhiều, là khách đi chùa nói chung, là đám đông, nhưng tác giả lời bình này cứ thích hiểu đây là đại từ nhân xưng vừa ngôi thứ ba, vừa ngôi thứ hai số ít, là một-ai-đó trong đám đông khách đi chùa ấy. Có nghĩa là, có một người, trong đám đông đi chùa đầu năm, đã gây chú ý đặc biệt đối với tôi, chủ thể trữ tình; nhất cử nhất động của người đó đều được tôi lặng lẽ, kín đáo theo dõi. Người bên tôi…/ Tôi bên người… được tác giả chủ ý điệp ở hai cặp câu cuối. Tôi, với chất phong tình nghệ sỹ của mình, đi chùa một mình nhưng không một mình. Cô đơn lẻ bóng nhưng quấn quýt bện quyện. Cuộc đời diệu kỳ là thế, có những thoáng chạm nhau, đi qua nhau như thế.
Đọc Đi chùa của Lê Thành Nghị, tâm khách thơ bỗng dưng được thanh tẩy, cảm giác thanh tịnh lạ thường, để rồi hướng thiện, chủ động tạo sinh và cảm nhận hạnh phúc theo cách của riêng mình. Làm thơ là một cách tự phát sóng tâm hồn cá nhân để dò tìm tri âm giữa nhân gian dài rộng. Và bài thơ hay là một đặc ân của số phận, để người thơ cô đơn nhưng không cô đơn.
H.Đ.K
