Huế trong dòng chảy di sản văn hóa miền Trung
Nhắc đến Bắc miền Trung là nhắc đến những miền gió Lào cát trắng, nắng đổ mưa dầm, song cũng phải nhắc đến những trầm tích văn hóa dày đặc trong lòng đất, mà từ đó, bao nhiêu tinh hoa của vùng đất, vùng người được sinh ra và hiện còn tồn lưu gìn giữ.
Địa hình Bắc miền Trung hết sức đặc biệt, hẹp theo chiều ngang Đông Tây, ngoảnh mặt ra biển Đông và dựa lưng vào Trường Sơn. Đó thật sự là môi trường sống hướng thượng của một dân tộc vừa phóng khoáng như biển khơi, mà lại kiên định như núi cao.
Khí hậu Bắc miền Trung, mưa thì như nhà thơ Tố Hữu thốt lên: “Nỗi niềm chi rứa Huế ơi/ Mà mưa xối xả trắng trời Thừa Thiên”, nắng thì như nhà thơ Chế Lan Viên kêu lên: “Ôi gió Lào ơi, người đừng thổi nữa/ Những ruộng đói mùa, những đồng đói cỏ/ Những đồi sim không đủ quả nuôi người”…
Mưa đó và nắng đó, đã hun đúc nên ý chí thâm trầm của những con người nơi đây.
Cùng với sự tiếp nhận và Việt hóa văn hóa Chăm pa, sự tiếp biến văn hóa các cuộc đất trong tiến trình mở cõi về Nam, đã khiến văn hóa Bắc miền Trung vừa phong phú đa dạng, vừa có sự thống nhất cội nguồn. Cả dải đất Bắc miền Trung dài dằng dẵng, các yếu tố biển, sông đầm, đồng bằng, núi non đều ánh xạ vào các thành tố văn hóa; cũng như những cách thức quần cư mà tiêu biểu là việc bố trí dân cư các làng nông nghiệp xen lẫn với ngư nghiệp, đã như là một truyền thống cố kết làng xã định hình qua hàng trăm năm hình thành và phát triển.
Ẩm thực là yếu tố thú vị dễ nhìn thấy sự thống nhất của văn hóa miền Trung. Cơ cấu thực phẩm trong các bữa ăn đậm yếu tố nông nghiệp lúa nước kết hợp yếu tố đồ hải sản cũng là điều dễ nhận ra trong suốt dặm dài Bắc miền Trung. Việc sử dụng nhiều chất cay trong thực đơn ẩm thực cũng bày tỏ mối thống nhất riêng rất đặc biệt của toàn miền. Người sành ăn không ngạc nhiên khi ở Thanh Hóa, cửa ngõ phía Bắc miền Trung có món tép chua, có cái nem chua, thì ở Huế, địa danh cuối cùng của dải đất Bắc miền Trung cũng có các món dân gian lừng lẫy ấy. Bếp Huế vương giả là vậy, mà yếu tố Mường (Thanh Hóa) trong các món bánh lá vẫn bàng bạc trong bữa cơm ngày thường lẫn trên các mâm cao cỗ đầy trong các kỳ lễ hội.
Văn hóa Huế, trước khi nâng tầm tất cả các loại hình nghệ thuật từ kiến trúc, ẩm thực, trang phục, lễ hội… lên chuẩn mực kinh kỳ của đế đô, thì trong hồn cốt của nó, vẫn vọng đọng mùi rơm rạ của ruộng đồng, mùi bát nước chè đặc quánh từ xứ Thanh vùng Nghệ… Nhiều làng xã xứ Huế hiện nay, vẫn có gốc gác tên xã tên làng từ xứ Thanh xứ Nghệ, như một câu thơ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm “Họ mang theo tên xã tên làng trong mỗi chuyến di dân…”
Tạp chí Sông Hương và việc nối kết các giá trị di sản Bắc miền Trung
Từ số báo đầu tiên phát hành vào tháng 6 năm 1983, Tạp chí Sông Hương đến nay đã có 33 năm hình thành và phát triển. Sông Hương, với tài năng và tâm huyết của những người làm tạp chí tiên phong những ngày đầu tiên, đã nhận được sự cộng tác của những cây bút tên tuổi hàng đầu đất nước. Và suốt 33 năm qua, trong lòng bạn đọc, trong trái tim của nhiều người cầm bút, Tạp chí Sông Hương bao giờ cũng là một tờ tạp chí văn học nghệ thuật đáng tin cậy để gửi gắm những sáng tác, những công trình nghiên cứu quan trọng. Về sau này, dù gặp nhiều khó khăn trong cơ chế thị trường và xu hướng văn hóa đọc ngày càng xuống thấp, Tạp chí Sông Hương vẫn luôn giữ cho mình một vị trí toàn quốc. Bởi lẽ, Sông Hương biết vượt thoát không gian địa lý, và mạnh dạn tổ chức không gian tư tưởng, không gian văn hóa nghệ thuật của riêng mình.
Không khó để nhận ra mật độ đậm đặc của mảng nghiên cứu liên quan đến văn hóa Bắc miền Trung trên Tạp chí Sông Hương. Chỉ riêng mục Nhịp cầu di sản trong nhiều năm qua đã đề cập đến các di sản văn hóa - lịch sử của nơi sơn thủy hữu tình, khí thiêng hội tụ, phát tích các nền văn hóa từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên Huế. Thanh Hóa được giới thiệu trên Tạp chí Sông Hương là nơi phát tích văn hóa Đông Sơn, hình ảnh cầu Hàm Rồng nối đôi bờ Sông Mã, Bào Đột hương trang - nơi phát tích họ Hồ Việt Nam nằm gối đầu lên núi Ngọc, núi Rồng, Thành Nhà Hồ, đền Bà Triệu, đền Đồng Cổ, di tích hòn Trống Mái… Không thể quên vùng đất này từng là “thủ đô của văn học kháng chiến” miền Trung mà từ địa đầu Quân Khu 4 ngày ấy, các đoàn tuyên truyền văn hóa cứu quốc đã tỏa vào Trị Thiên để cùng với quân dân các vùng đất này làm nên cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Cũng tại làng Quần Tín, xã Thọ Cường, huyện Triệu Sơn, nơi Trường văn hóa nghệ thuật đầu tiên của kháng chiến được thành lập, được xem là “địa chỉ đỏ” của văn nghệ kháng chiến... Vùng đất Nghệ An có di tích Làng Sen quê Bác, đền Cuông, quần thể mộ Hồ Tông Thốc, Hồ Phi Tích, Hồ Xuân Hương ở Quỳnh Lưu… Vùng đất Hà Tĩnh có chùa Hương Tích, biển Thiên Cầm, hồ Kẻ Gỗ, Ngã ba Đồng Lộc, đặc biệt là di tích Lăng mộ Đại thi hào Nguyễn Du đặt tại cánh đồng Cùng, xã Tiên Điền, huyện Nghi Xuân… Vùng đất Quảng Bình có động Phong Nha – Kẻ Bàng, động Thiên Đường nổi danh thế giới, hang Tám Cô, di tích Mẹ Suốt, Vũng Chùa – Đảo Yến, nơi yên nghỉ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp… Và vùng đất lửa Quảng Trị vẫn âm vang hào hùng tên gọi lịch sử của cầu Hiền Lương, sông Bến Hải, Nghĩa trang Trường Sơn, Thành Cổ Quảng Trị, Cửa Việt, căn cứ Làng Vây…
Xác định là tiếng nói văn hóa, văn nghệ của xứ sở thi ca Huế, từ khi ra đời đến nay, Tạp chí Sông Hương đã tổ chức nhiều chuyên mục, bài vở có tính định hướng bảo vệ, tôn vinh các giá trị xưa và nay của mảnh đất, con người xứ Huế.
Có thể lý giải được vì sao bạn đọc đã yêu mến những tác phẩm đầy bản sắc Huế được Sông Hương giới thiệu như nhạc phẩm “Huyền thoại mẹ” của Trịnh Công Sơn, nhạc phẩm “Áo trắng” của Hoàng Sông Hương, “Dòng sông ai đã đặt tên” của Trần Hữu Pháp... Các tác phẩm này đăng trên Sông Hương nhanh chóng trở thành bài hát được mọi người trong cả nước yêu thích. Về hội họa, những tác phẩm “Múa đèn hoa sen” của Tôn Thất Đào, “Hổ quyền” của Đỗ Kỳ Hoàng, tranh thiếu nữ Huế của họa sỹ Đinh Cường… khiến nhiều người thích thú. Những bài thơ rất hay về Sông Hương như bài thơ “Tạm biệt Huế” của Thu Bồn, những bút ký “Ai đã đặt tên cho dòng sông”, “Hoa trái quanh tôi”, “Sử thi buồn” của Hoàng Phủ Ngọc Tường... là đỉnh cao của sự minh chứng rằng: Chính trong quá trình nghiên cứu, cảm nhận và viết về những vấn đề văn hóa dân tộc, người nghệ sỹ đã có cơ hội thêm một lần sáng tạo cho bản thân mình và vùng đất mình gắn bó những tác phẩm giá trị...
Từ khi ra đời, Tạp chí Sông Hương đã định hướng mục tiêu về giữ gìn bản sắc văn hóa vùng đất trên tạp chí của mình. Với việc giới thiệu ngày càng nhiều những bài viết về nghiên cứu Huế, những sáng tác mới về cái đẹp của vùng đất, Tạp chí Sông Hương đã làm cho những sáng tác của các nghệ sỹ và tinh thần của Nghị quyết TW 5, khóa VIII gặp nhau ở chỗ cùng tôn vinh văn hóa dân tộc Việt Nam.
Cũng cần nhắc đến ở đây những chuyên đề về Huế do Tạp chí Sông Hương tổ chức trong thời gian qua. Cùng với sự xuất hiện các số đặc biệt hàng quý, Chuyên đề Festival văn hóa Huế luôn được chuẩn bị kỹ càng. Bên cạnh đó là những chuyên đề quan trọng khác như chuyên đề “Tết Huế”, “Làng Huế”, “Lụt Huế”, “Nông thôn mới”...
Các chuyên đề về những con người Huế cũng để lại nhiều dấu ấn văn hóa Huế đậm nét. Có thể nhắc đến các chuyên đề như “100 năm ngày sinh nhà văn Thanh Tịnh và 70 năm ra đời “Tôi đi học”; chuyên đề này thật sự gợi lại cái cảm xúc chân thành không bao giờ cũ dẫu tuổi thơ “già cỗi” trong mỗi người từng được mẹ cha dắt tay đến lớp. Chuyên đề về nhạc sỹ Trịnh Công Sơn với sự góp mặt của nhiều tác giả vốn thân thiết và hiểu rõ về người nhạc sỹ thiên tài như Bửu Ý, Đinh Cường, Nguyễn Đắc Xuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường... Mười năm sau ngày mất của Bửu Chỉ, Tạp chí Sông Hương cũng làm một chuyên đề dành cho người họa sỹ nổi tiếng này. Chuyên đề về nhà thơ liệt sỹ Ngô Kha sau đó và chuyên đề Bửu Chỉ đã góp nhiều “bài đinh” vào hai cuốn sách dày dặn và sang trọng: Ngô Kha - hành trình thơ, hành trình dấn thân & ngôi nhà vĩnh cửu; Bửu Chỉ - đường bay nghệ thuật & ký ức trần gian. Gần đây là các chuyên đề về Bửu Ý, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Thái Ngọc San, Lê Văn Ngăn… Có tính phát hiện và hấp dẫn, ấy là những yếu tố cần thiết khi thực hiện những chuyên đề tưởng “cũ càng” mà Sông Hương đã làm được và luôn hướng tới…
Trong năm 2016 này, Sông Hương đã và đang xây dựng các chuyên đề sâu về văn hóa Huế như Tuồng Huế, Văn hóa dân tộc thiểu số Thừa Thiên Huế, văn hóa văn nghệ miền Trung; trong thời gian tới sẽ tiếp tục giới thiệu các chuyên đề liên quan đến giới nghiên cứu Huế và Việt Nam…
Một trong những vấn đề nóng bỏng hiện nay là vấn đề con người. Tạp chí Sông Hương hoàn toàn ý thức trách nhiệm của mình với công cuộc xây dựng con người văn hóa Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
Kinh tế thị trường thời mở cửa đã tác động mạnh mẽ vào đời sống văn học nghệ thuật gây ra nhiều điều đáng lo ngại, đạo đức xuống cấp trầm trọng; trong lĩnh vực văn học nghệ thuật thì văn hoá đọc mai một giữa “cơn loạn” về tác phẩm ra mắt công chúng; nhiều tác phẩm, nhiều hoạt động văn hoá phản cảm, non nớt về nghệ thuật, làm lệch chuẩn đạo đức, lệch chuẩn thẩm mỹ, gây tác hại đến xã hội… Thời gian qua, văn học nghệ thuật không phải không có tác phẩm đã để lại được dấu ấn trong bạn đọc, trong cộng đồng, có sức lan toả, có đóng góp quan trọng trong phản ánh xã hội, truyền thống lịch sử, xây dựng đạo đức, nhân cách con người; nhưng con số đó chưa nhiều.
Là một tạp chí văn nghệ địa phương, ngoài việc hướng tới những trào lưu sáng tạo mới để thông hiểu hơn về con người hiện đại nói chung thì việc khắc họa một bản sắc văn hoá, một diện mạo riêng biệt của con người tại địa phương là một việc làm hết sức quan trọng, thậm chí có thể nói là hàng đầu… Vì vậy, để xanh hơn một dòng di sản, Sông Hương, tạp chí văn nghệ khởi đi từ Huế, không thể không bắt đầu từ bản sắc và văn hóa con người vùng Huế - miền Trung, trong bối cảnh văn hóa con người Việt Nam.
H.Đ.T.N
