Lịch sử luôn là một đề tài lớn, nguồn cảm hứng bất tận cho người nghệ sĩ thỏa sức sáng tạo, cũng là “lò bát quái” thử cái “dũng” - “nhẫn” - “tài” của người cầm bút. Bởi lẽ viết về đề tài này quả thật chưa bao giờ là dễ chịu với các nhà văn dù ở bất kì thời đại nào, bất kì độ tuổi nào. Văn học Việt Nam đương đại ghi nhận sự hồi sinh mạnh mẽ của thể tài lịch sử với nhiều tác giả và tác phẩm ưu tú. Trong số những gương mặt làm nên dấu ấn và thành tựu đó, điều dễ dàng nhận thấy là còn quá ít những cây bút trẻ. Đa phần những “hiện tượng” đặc sắc đều thuộc về những “bậc lão thành” U60, U70, U80 - những nhà văn có nhiều năm kinh nghiệm trong nghề. Số cây bút trẻ thuộc thế hệ 7X, 8X, 9X chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay, đã vậy, số chuyên tâm, dấn thân với đề tài và có thành tựu lại càng hiếm hoi. Không ít người tỏ ra bi quan về tương lai của mảng văn học về đề tài lịch sử khi những cây bút chủ chốt không còn đủ sức sáng tạo, trong khi đội ngũ kế cận lại chưa sẵn sàng “nhập cuộc”. Ở một khía cạnh nào đó, những trăn trở, hoài nghi đó không phải là không có lí. Song công bằng mà nói, các sáng tác trẻ về đề tài lịch sử không phải không có những dấu ấn và thành tựu, không phải không có những gương mặt triển vọng. Với những góc nhìn đa chiều từ thể loại, cảm thức lịch sử, khuynh hướng sáng tác, nghệ thuật viết… chúng tôi sẽ phác họa diện mạo cùng thành tựu bước đầu trong sáng tác về đề tài lịch sử của các nhà văn trẻ đương đại.
1. Thể loại và chân dung các nhà văn trẻ
Đa phần những cây bút trẻ đều bắt đầu “bài tập làm quen” với đề tài lịch sử bằng thể loại truyện ngắn. Đây được coi như là “bước chạy đà”, “tập dượt” nhằm chuẩn bị cho những “dự án” lớn hơn của các tác giả. Bên cạnh những đàn anh đàn chị đã khẳng định được phong cách của mình trên văn đàn như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Khắc Phục, Trần Thùy Mai, Võ Thị Hảo, Nguyễn Phan Hách, Ngô Văn Phú, Trần Hạ Tháp…, ở thể loại truyện ngắn cũng bắt đầu xuất hiện nhiều cây bút trẻ tài năng, đam mê với những thể nghiệm táo bạo như Sương Nguyệt Minh, Trần Thị Huyền Trang, Uông Triều, Phạm Thái Quỳnh, Hoàng Tùng, Phùng Văn Khai, Nguyễn Anh Vũ, Nguyễn Phú, Lê Vũ Trường Giang… Đây là điều đáng mừng vì nó chứng tỏ rằng, thể tài lịch sử không chỉ là sân chơi riêng của những nhà văn dạn dày kinh nghiệm trong nghề mà còn là nơi thử sức của người viết trẻ.
Truyện ngắn lịch sử nói riêng và văn xuôi tự sự lịch sử nói chung từ chỗ thưa vắng trong những giai đoạn trước, nay trở nên phong phú hơn về số lượng tác giả, tác phẩm. Nhiều sáng tác không những tạo dư luận tốt, mà còn được vinh danh trong các giải thưởng hay được tuyển chọn để đưa vào các tuyển tập truyện ngắn hay từng năm và từng giai đoạn (Dị hương - Sương Nguyệt Minh, Đêm cuối cùng ở Ngọa Vân - Uông Triều, Ấm Đường ở hội thi, Đào viên tình sử - Phạm Thái Quỳnh, Trần Quang Diệu - Trần Thị Huyền Trang, Ngủ giữa trùng sơn - Lê Vũ Trường Giang…).
So với truyện ngắn, tiểu thuyết lịch sử có sự vượt trội hơn hẳn trên nhiều phương diện: đội ngũ sáng tác, tác phẩm “hiện tượng”, số lượng giải thưởng, hiệu ứng xã hội,… Tiếp nối/đồng hành với lớp đàn anh đi trước như Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo, Nam Dao, Hoàng Quốc Hải, Thái Bá Lợi, Nguyễn Quang Thân…, trên văn đàn lộ diện các gương mặt nhà văn trẻ thuộc thế hệ 7X, 8X, 9X với nhiều thể nghiệm, tìm tòi, cách tân như Bùi Anh Tấn, Trần Thu Hằng, Nguyễn Hữu Nam, Đỗ Bích Thúy… Trong số đó, không ít tác phẩm đã thực sự trở thành những “món ăn lạ” trong thực đơn tinh thần của công chúng như Bí mật hậu cung, Bức huyết thư (Bùi Anh Tấn), Đàn đáy (Trần Thu Hằng), Sương mù tháng Giêng (Uông Triều), Phùng Hưng (Phùng Văn Khai).
Không chấp nhận vị thế “thêm một”, “thoáng chốc” và trở thành “cái bóng” mờ nhạt bên cạnh các tác giả “lão thành”, nhiều tác phẩm của người trẻ thực sự đã để lại dấu ấn đậm nét trong công chúng độc giả bởi những nỗ lực tìm tòi cái nhìn/cách nhìn khác/mới về lịch sử. Thậm chí, đôi khi nó trở thành tâm điểm của những tranh cãi trái chiều, những diễn biến phức tạp, bất ngờ của quá trình tiếp nhận, thưởng thức (Dị hương (Sương Nguyệt Minh), Trở về Lệ Chi viên (Nguyễn Thúy Ái), Bí mật hậu cung (Bùi Anh Tấn). Đó cũng chính là cách mà các tác giả trẻ và tác phẩm của họ “dự phần” vào đời sống văn học đương đại vốn chứa đựng nhiều sự phức tạp, đa chiều…
Đặc biệt từ chỗ “xem hoa thưởng nguyệt”, phút ngẫu hứng “khi người ta trẻ” đã thấy bóng dáng của các nhà văn dù chưa đến mức “ăn đời ở kiếp” nhưng thực sự chuyên tâm với đề tài như Uông Triều, Hoàng Tùng ở thể loại truyện ngắn, Bùi Anh Tấn ở thể loại tiểu thuyết. Dấu hiệu đáng mừng là sau những thử nghiệm ở thể loại truyện ngắn, không ít nhà văn mạnh dạn dấn bước sang địa hạt tiểu thuyết (Uông Triều, Phùng Văn Khai). Chính những hiện tượng này sẽ mở đầu cho làn sóng viết tiểu thuyết lịch sử của các cây bút trẻ.
Mặc dù còn đó những giới hạn, non nớt nhất định, nhưng đây là những thành tựu đáng ghi nhận của những cây bút triển vọng, góp phần không nhỏ vào sự “hồi sinh” của thể loại văn xuôi hư cấu lịch sử, đem lại cho thể loại này một vị trí không thể thay thế trong dòng chảy văn học đương đại.
2. Cảm thức lịch sử và các khuynh hướng sáng tác
Tinh thần đổi mới, sự giao lưu văn hóa đa phương, đa chiều với thế giới bên ngoài đã truyền cảm hứng cho những khát khao của người nghệ sĩ trẻ thăng hoa thành tác phẩm nghệ thuật có sức sống mạnh mẽ. Sau những thử nghiệm thành công của Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo, Nam Dao, Nguyễn Mộng Giác, Võ Thị Hảo… ở thể loại tiểu thuyết, Nguyễn Huy Thiệp, Trần Thùy Mai, Trần Hạ Tháp, Trần Vũ… ở thể loại truyện ngắn, nhiều tác giả trẻ tiếp tục mạnh dạn đề xuất những cách nhìn mới về lịch sử, mở rộng cái nhìn đối với nhiều thời đại trong quá khứ và thử nghiệm lối viết hiện đại.
Sáng tác về đề tài lịch sử của các nhà văn trẻ ghi nhận sự đa dạng trong cảm thức, tư duy tự sự lịch sử và khuynh hướng sáng tạo. Xuất hiện ngày càng nhiều các xu hướng bên cạnh những đổi mới trong quan niệm về thể loại, về vai trò của nhà văn và nghệ thuật viết. Khuynh hướng tái hiện chân thực sự kiện, biến cố, nhân vật lịch sử với những tác phẩm tiêu biểu như: Mùa xuân Lí Chiêu Hoàng, Nhất gia tam hậu, Đào viên tình sử (Phạm Thái Quỳnh), Cánh chim kiêu hãnh (Đỗ Bích Thúy), Phùng Hưng (Phùng Văn Khai)... Nhìn chung, những tác giả theo xu hướng này đã cố gắng thực hiện nhiệm vụ tái hiện các sự kiện lịch sử theo tinh thần khách quan; sức hấp dẫn không chỉ nằm ở các sự kiện, tình tiết và hành động mà còn trong chiều sâu thế giới nội tâm nhân vật. Khuynh hướng luận giải, đối thoại lịch sử, xem sự kiện lịch sử như phương tiện, phông nền để nhà văn thể hiện những suy tư, chiêm nghiệm về các vấn đề của lịch sử, văn hóa và số phận con người: tập truyện Đêm cuối cùng ở Ngọa Vân (Uông Triều), Hồn quỳnh (Phùng Văn Khai), Dị hương (Sương Nguyệt Minh), Ngủ giữa trùng sơn (Lê Vũ Trường Giang), Đàn đáy (Trần Thu Hằng), Huyền Trân (Nguyễn Hữu Nam), Oan khuất (Bùi Anh Tấn), Sương mù tháng Giêng (Uông Triều)… Ngoài những suy tư, trăn trở về số phận con người trong các cuộc biến thiên lịch sử, các tác giả còn soi rọi nhân vật dưới tọa độ đời tư - thế sự - nhân văn làm nên hệ chủ đề trong các hư cấu lịch sử của mình: khát vọng tự do, tình yêu đôi lứa và hạnh phúc gia đình, quyền lực và những hệ lụy, truy tìm bản thể, giải phóng bản năng, khắc khoải số phận cá nhân và cộng đồng...
Ngoài hai khuynh hướng tiểu biểu trên, văn xuôi hư cấu lịch sử của các nhà văn trẻ giai đoạn này còn có các khuynh hướng độc đáo khác: Khuynh hướng lịch sử mang màu sắc kiếm hiệp (Linh miêu quyền, Bảo kiếm truyền kì (Hoàng Tùng), Bức huyết thư, Bí mật hậu cung (Bùi Anh Tấn), lịch sử đan cài yếu tố huyền ảo, huyền thoại (Dị hương (Sương Nguyệt Minh), tập truyện Ngủ giữa trùng sơn (Lê Vũ Trường Giang), Huyền thoại Hạ Long, Bạch Đằng hải khẩu, Nước mắt sông Cầm (Uông Triều), Trần Quang Diệu (Trần Thị Huyền Trang), lịch sử gắn với đời sống văn hóa, phong tục (Cánh chim kiêu hãnh của Đỗ Bích Thúy, Đàn đáy của Trần Thu Hằng, Huyền Trân của Nguyễn Hữu Nam).
Sáng tác của các tác giả trẻ đã kế thừa, phát huy cảm thức chiêm bái, ngưỡng vọng, ngợi ca của các giai đoạn trước (Trần Quang Diệu, Lênh đênh buồm sóng (Phạm Thái Quỳnh), Biệt lộ (Trần Thị Huyền Trang), Duyên kì ngộ (Trần Quỳnh Nga), Huyền thoại Hạ Long, Bạch Đằng hải khẩu, Người con gái Yên Tử (Uông Triều), Hồn quỳnh (Phùng Văn Khai), Cửa bắc (Nguyễn Anh Vũ), Đoạt mệnh uyên ương (Hoàng Tùng), Huyền Trân (Nguyễn Hữu Nam), Cánh chim kiêu hãnh (Đỗ Bích Thúy). Thông qua việc xây dựng hình ảnh người anh hùng yêu nước, tái hiện những sự kiện lịch sử oai hùng của dân tộc, ngợi ca những vẻ đẹp thiên nhiên, văn hóa và con người, các tác phẩm đã khơi dậy lòng tự hào dân tộc, tinh thần yêu nước của công chúng độc giả. Bên cạnh đó, cảm thức đối thoại, nhận thức lại lịch sử bằng điểm nhìn văn hóa, triết học lịch sử và tinh thần nhân bản hiện đại đã mang lại cho nhiều tác phẩm sức sống, hơi thở mới. Lịch sử không chỉ được tái hiện một cách “trung thực”, “chân xác” trên “bề mặt” các sự kiện mà còn được soi chiếu ở nhiều góc nhìn, ở “bề sau, bề sâu, bề xa”. Những vùng sự thật ở phía “góc che khuất”, ở khu vực “thâm cung bí sử” được đặc biệt quan tâm (Dị hương (Sương Nguyệt Minh), Ngủ giữa trùng sơn (Lê Vũ Trường Giang), Oan khuất, Bí mật hậu cung (Bùi Anh Tấn), những bí ẩn và xung đột được phân tích, luận giải (Trần Quang Diệu (Trần Huyền Trang), Nàng Điểm Bích (Uông Triều), Lênh đênh buồm sóng (Phạm Thái Quỳnh), những khát khao đời tư, thầm kín được bộc bạch, để rồi lịch sử được ngưng tụ ở chiều sâu số phận và bi kịch cá nhân (Đôi mắt Đông Hoàng, Lời nguyền mĩ nhân, Nàng Điểm Bích (Uông Triều, Nước mắt Thúy Vân (Nguyễn Phú), Đàn đáy (Trần Thu Hằng), Oan khuất (Bùi Anh Tấn).
Trong nhãn quan và cảm thức của các tác giả trẻ, lịch sử phải trở thành ấn tượng và suy tư cá nhân, cá nhân trở thành chủ thể trung tâm của diễn ngôn về lịch sử. Đó cũng chính là nỗ lực của các tác giả trẻ nhằm kiến tạo nguyên tắc chi phối cách thức xây dựng nhân vật và luận giải hiện thực lịch sử.
3. Những thể nghiệm và cách tân lối viết
3.1. Mở rộng đường biên của thể loại
Văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung, văn xuôi hư cấu lịch sử nói riêng có xu hướng tích hợp, cộng sinh, tương tác với các thể loại và đề tài khác. Đó được xem như là nỗ lực mở rộng đường biên của thể loại, khiến hình hài của tác phẩm có nhiều biến đổi, vừa quen thuộc vừa lạ lẫm.
Khảo sát những sáng tác về mảng đề tài này của các tác giả trẻ, chúng ta dễ dàng nhận thấy có sự dao động trên đường biên trung tâm - ngoại vi. Khi một thế giới không còn khép kín tự tại, chuyển động này mang ý nghĩa như một sự giải phóng bản thân, thách thức tâm linh của người sáng tạo và ngưỡng tiếp nhận của độc giả. Những kiểu sáng tạo huyền ảo, hậu hiện đại cùng những đề tài, chủ đề nhục cảm, chấn thương, đồng tính, võ hiệp… vốn trước đây bị coi là bên lề, nay bỗng tiệm tiến về phía trung tâm. Trong nguồn mạch chung mang khát vọng đổi mới, “vượt thoát” đó, văn xuôi hư cấu lịch sử của các nhà văn trẻ hiện hữu như một dòng riêng độc đáo, mới lạ.
Các tác giả đã có những thể nghiệm táo bạo khi kết hợp hai đề tài, hai sinh thái văn học tưởng chừng như không thể dung hòa trong văn xuôi hư cấu lịch sử: đề tài lịch sử và đề tài đồng tính (Bí mật hậu cung - Bùi Anh Tấn), thể loại văn học lịch sử và thể loại võ hiệp (Bức huyết thư và Bí mật hậu cung - Bùi Anh Tấn, Giao Long truyền kì - Hoàng Tùng, Kiếm sắc và hoa đào - Uông Triều), tiểu thuyết đan xen kịch (Sương mù tháng Giêng - Uông Triều). Việc đưa yếu tố đồng tính, võ hiệp vào trong văn xuôi hư cấu lịch sử, Bùi Anh Tấn, Hoàng Tùng hay Uông Triều đã thực thi sứ mệnh của người cầm bút một cách lôi cuốn. Bằng các câu chuyện lịch sử, các tác giả vẽ nên bức tranh thời đại, nhằm khơi gợi tinh thần dân tộc, niềm tự hào và ngưỡng vọng đối với lịch sử dựng nước và giữ nước của cha ông, đồng thời khám phá, luận giải những góc tối, “khoảng trắng” của lịch sử và con người.
3.2. Thể nghiệm lối viết hiện đại trong không gian sáng tạo mới
Sáng tạo trong không gian văn hóa/tinh thần mới, với sự cộng hưởng của nhiều yếu tố nội sinh và ngoại sinh mang đến khát vọng “vượt thoát”, tìm tòi lối viết mới/khác của các tác giả trẻ. Lịch sử lúc này không chỉ hiện hữu khách quan bên ngoài mà còn được tưởng tượng đầy mê hoặc bởi cái ảo diệu, huyền bí, không thực. Lịch sử trong các tác phẩm của các nhà văn trẻ không chỉ được kể lại bằng những sự kiện khách quan trong chính sử mà còn được bồi đắp thêm da thịt qua các câu chuyện huyền thoại, huyền tích, dã sử, kì ảo (Dị hương (Sương Nguyệt Minh), Huyền thoại Hạ Long, Nước mắt sông Cầm, Bạch Đằng hải khẩu (Uông Triều), Hồn quỳnh (Phùng Văn Khai), Ngủ giữa trùng sơn, Lời nguyền chiến binh (Lê Vũ Trường Giang), Sương mù tháng Giêng (Uông Triều). Điều đó không những giúp câu chuyện lịch sử mở rộng khung, tạo ra một không gian truyện kể đa tầng, nhiều cấp độ, mà còn là cách để nhà văn thể hiện được quan niệm của mình về lịch sử, một lịch sử không khép kín, không bất biến mà luôn vận động, tiếp diễn.
Nhờ có sự dịch chuyển, gấp bội điểm nhìn, thủ pháp độc thoại nội tâm, dòng ý thức, hiện đại hóa ngôn ngữ kể chuyện, kết hợp với chiến lược phá vỡ trục thời gian tuyến tính, xây dựng kết cấu đa tầng… mô thức văn bản truyện kể trong tác phẩm của các nhà văn trẻ không đơn phiến, một chiều khép kín mà luôn được mở rộng. Lúc này, lịch sử không chỉ được soi rọi qua các trận chiến, các sự kiện, biến cố của dân tộc mà được nhìn nhận và diễn giải dưới nhiều giác độ: lịch sử gắn liền bản sắc văn hóa, với truyền thuyết, huyền thoại, lịch sử trong dã sử, lịch sử từ đời tư, thế sự, gia tộc, dòng họ,… Bên cạnh đó, nhiều tác giả trẻ còn thể hiện nỗ lực làm mới thể loại bằng sự cách tân loại hình nhân vật lịch sử theo hướng đa dạng, nhiều chiều; cùng với đó là sự đa thanh, phức hợp trong giọng điệu và lối kể chuyện linh hoạt, những chiến lược tự sự hiện đại, hiệu quả…
Từ truyền thống đến hiện đại, tác phẩm của người viết trẻ là những thể nghiệm, cách tân nhằm làm mới thể loại. Đó cũng là cách thức nhà văn chiếm lĩnh hiện thực lịch sử và tâm hồn con người có chiều sâu. Và quan trọng hơn, từ vị thế hiện đại/hậu hiện đại, người trẻ hôm nay có thể “đọc” lịch sử bằng nhiều cách, “đặt” lịch sử trong nhiều tình huống giả định để đối thoại, diễn giải lại, truy vấn, nối kết với các vấn đề nóng bỏng mang ý nghĩa nhân sinh của thực tại.
4. Triển vọng của một thế hệ cầm bút mới
Đối diện với đề tài lịch sử, người cầm bút, đặc biệt là những người trẻ phải đối diện với vô vàn những khó khăn và thách thức. Nó buộc người viết phải dụng công hơn trong việc tìm tòi, nghiền ngẫm những tư liệu lịch sử liên quan đến vấn đề mình quan tâm. Không những am hiểu về lịch sử, các tác giả phải có một phông văn hóa dày dặn. Người viết trẻ hôm nay vẫn còn thiếu sự suy tư, nghiềm ngẫm về lịch sử, vốn sống chưa nhiều, cảm quan về lịch sử chưa thật sâu sắc, vẫn còn ít những tác phẩm có tính đột phá, mang chiều sâu tư tưởng, triết học, văn hóa. Viết về quá khứ, một quá khứ ít nhiều nằm trong vùng hiểu biết, kinh nghiệm, kí ức cộng đồng, người viết không thể tự do phá cách, tùy tiện hư cấu nếu không muốn sa vào những “vùng cấm” dẫn đến “tai nạn” nghề nghiệp và nhiều hệ lụy ngoài văn chương. Cùng với đó, thị hiếu thẩm mĩ của lớp độc giả trẻ cũng như giới xuất bản, truyền thông (vốn thích những đề tài “hot”, gây shock) có vẻ như “không mặn mà” lắm với những tác phẩm viết về lịch sử.
Bên cạnh những khó khăn, người cầm bút trẻ hôm nay lại có những lợi thế riêng. Họ được học hành bài bản, được hít thở, sáng tạo trong không gian mới. Với khả năng nhạy bén với cái mới, người trẻ có thể tiếp thu nhanh chóng những thành tựu của người đi trước, thể nghiệm nhiều kĩ thuật, lối viết hiện đại từ phương Tây. Hơn nữa, tự thân người trẻ cũng có nhu cầu đối thoại, nhận thức, diễn giải lại lịch sử với tư cách là người trong cuộc đã và đang chịu nhiều hệ lụy từ lịch sử. Nhu cầu ấy gắn liền với ý thức vượt thoát khỏi cái cũ, kiếm tìm những không gian văn học/văn hóa mới mang tính thời đại, phù hợp với thị hiếu tiếp nhận của công chúng và tâm thức hiện đại/hậu hiện đại. Đó chính là tiền đề quan trọng cũng là cơ hội không nhỏ để mỗi tác giả khai phóng trong ý tưởng, phiêu lưu trong bút pháp, thể nghiệm trong nghệ thuật viết tạo nên bức tranh đa chiều, sinh động của văn xuôi tự sự lịch sử đương đại.
Có thể có những đánh giá khác nhau về dấu ấn và thành tựu của các nhà văn trẻ trong mảng đề tài về lịch sử, song chính những tìm tòi, thử nghiệm cả thành công lẫn thất bại, có cái tới đích, có cái còn dang dở đã mang lại cho thể tài này sự đa dạng trong phong cách, sự phong phú trong phương thức thể hiện, sự mới mẻ trong bút pháp. Chúng ta có quyền hi vọng vào một thế hệ cầm bút trẻ, đầy triển vọng như Sương Nguyệt Minh, Uông Triều, Phùng Văn Khai, Phạm Thái Quỳnh, Trần Thị Quỳnh Nga, Lê Vũ Trường Giang, Đỗ Bích Thúy, Bùi Anh Tấn và nhiều cây bút khác sẽ khắc phục những khó khăn, vượt qua giới hạn tự thân, phá bỏ định kiến bằng tài năng, sự dấn thân và khát khao tận hiến, thể nghiệm tới cùng. Chính họ sẽ tự làm đầy tài năng và bản lĩnh của người viết sử bằng văn chương bằng các tố chất cần thiết: am tường, hiểu biết sâu sắc về quá khứ, cần mẫn, nghiêm túc trong việc xử lí tư liệu, bản lĩnh và tài năng trong sáng tạo nghệ thuật, lòng tự tôn dân tộc và đặc biệt là văn hóa ứng xử với những giá trị truyền thống. Và công chúng độc giả có đầy đủ niềm tin để chờ đợi nhiều sinh thể nghệ thuật độc đáo từ những nhà văn tầm cỡ sẽ được sản sinh trong không gian văn hóa/văn học dân chủ, lành mạnh, được hít thở trong không khí khoa học khách quan và không ngừng tự làm mới, làm khác trên tinh thần/tư duy đối thoại đa chiều.
N.V.H
___________
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Hùng (2013), “Truyện ngắn về đề tài lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến nay - đôi nét phác thảo”, Tạp chí Văn nghệ quân đội, số 785, tháng 11/2013.
2. Nguyễn Văn Hùng (2014), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau năm 1986 dưới góc nhìn tự sự học, Luận án Tiến sĩ Văn học, Học viện Khoa học xã hội Việt Nam.
3. Nguyễn Thị Tuyết Minh (2008), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1945 đến nay, Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Viện Văn học.
4. Đoàn Minh Tâm (2012), “Truyện ngắn lịch sử - dòng chảy ngầm trong văn học trẻ hiện nay”, nguồn: http://toquoc.vn.
5. Đoàn Minh Tâm (2014), “Truyện ngắn lịch sử Uông Triều”, Tạp chí Văn nghệ quân đội, số 804, tháng 9/2014.
