Câu đối là một thể tài văn học đặc sắc, có chất trí tuệ cao; nghiêm về luật đối (đối ý, đối lời, đối từ, đối cảnh, đối tình, đối thanh…). Câu đối có niêm luật với mỗi câu và hai vế đối; đồng thời hài hòa cả vế ra đối và vế đối. Câu đối là loại văn có tính chất cao sang, có tứ sâu sắc, có hồn nơi con chữ. Chữ của câu đối được dùng một cách chọn lọc nên rất đắt. Do vậy, người ta thường chọn chữ, dùng cách chơi chữ đắc địa và thể hiện ý chí mạnh mẽ, lớn lao, gửi gắm, thể hiện tình cảm nồng thắm, sâu xa, chí khí,… ở câu đối.
Câu đối về sự học hành, về khuyến học, khuyến tài cũng vậy, nó có nội dung sâu sắc về ý tưởng, tài hoa về nghệ thuật. Những người hay chữ - giỏi chữ, thường xuất đối và ứng đối thông minh, tài trí, tạo nên sự đồng cảm đa chiều mạnh mẽ, sâu sắc, tạo cho con người có cảm hứng, cảm nhận, thăng hoa tâm hồn.
Trong câu đối, tác giả thường dùng những chữ rất đắt và cách chơi chữ rất lắt léo, khéo léo, tài tình. Ví dụ, thi sĩ Tú Xương thấy nơi gần nhà ông có một cậu học trò nghèo, chỉ có sách và vở, không có tiền bạc gì. Anh học trò này lại có nhà ở gần nhà một lão trọc phú. Nhà ông ta có ba cây trúc ở trước cửa nhà. Để trêu ông ta, Tú Xương đã dựa vào cảnh nhà của hai người này, để ra ngay câu đối sắc sảo, tỏ ý chê bai, châm chích:
Gia trung vạn quyển thư;
Môn ngoại tam can trúc.
Nghĩa là :
Trong nhà vạn quyển sách
Ngoài cửa ba cành tre.
Thấy câu đối, lão trọc phú tức điên, liền cho nhổ ba cây trúc lên, vất ra bên đường. Tưởng làm thế, sẽ thoát khỏi tay người hay chữ Tú Xương chế giễu. Nào ngờ, hôm sau, ông ta thấy câu đối nữa của Tú Xương, với cách viết rất chơi chữ để đả đến cùng lão trọc phú vênh vang, huyênh hoang, khoe khoang:
Gia trung vạn quyển thư trường… hữu;
Môn ngoại tam can trúc đoản… vô.
Nghĩa là :
Trong nhà ba quyển sách dài… vẫn còn
Ngoài sân có ba cành tre ngắn… đã hết.
Thêm từ “dài” đặt ở vị trí đối với từ “ngắn” trong câu, quả là ý tứ sâu xa. Nhìn câu trên, ta thấy, cụ Tú chỉ cần thêm một, hai từ (chữ) là nội dung đã khác đi rất nhiều. Với ý tứ câu đối này, Tú Xương đã giễu bọn trọc phú sâu cay hơn rất nhiều. Như thế, đủ thấy các nhà Nho, Nho sĩ, Nho sinh xưa, như Tú Xương rất giỏi sử dụng chữ nghĩa trong câu đối. Mà, câu đối là loại thể văn rất khó dùng chữ cho phù hợp ý, cảnh và tình. Khó ở chỗ dùng chữ, chưa nói lại “chơi” chữ, nhất là khi sử dụng chữ có nhiều nghĩa và nghĩa ẩn dụ, thì lại càng thấy các tác giả làm câu đối tài hoa hơn.
Như vậy, ta thấy, Nho gia ngày xưa, những người học giỏi, học rộng, tài cao, đều làm câu đối rất hay, nghĩa là rất chỉnh, rất đối cả về ý, về chữ, về nghĩa, về từ, về ngữ, về từ loại, về thanh…, như Tú Xương và nhiều Nho sĩ, chí sĩ khác.
Đời tiếp đời, người Việt
Do vậy, các triều đại từ cổ đến kim, đều chăm lo sự nghiệp giáo dục, khuyến học, khuyến tài, để là điều kiện, là sức mạnh, là động lực xây dựng tương lai rạng rỡ, tri thức dân tộc phát triển và phồn vinh đất nước, nhân dân hạnh phúc.
Ngày xưa, người bình dân cũng quan tâm và ân cần với người học, sự học. Người ta quan tâm đến mức theo sát và quan sát thầy dạy, trò học thế nào hàng ngày, theo sát từng người xem họ có giỏi chữ nghĩa không. Ví như ông thợ lò rèn bận bịu, vất vả suốt ngày với công việc, nơi than bụi, lửa nóng…, mà vẫn chú ý đến học lực của từng cậu học trò. Một hôm cậu học trò Lê Văn Hưu. (Sau này Lê Văn Hưu là nhà Nho tài trí, học vấn uyên bác, đức độ. Ông viết rất nhiều sách có giá trị lâu dài). Trước khi đến lớp, Lê Văn Hưu tạt vào chơi bên bễ lò rèn. Ông thợ lò rèn, muốn xem học tài của cậu trò Hưu thế nào, liền ra một vế đối và bảo Lê Văn Hưu đối:
Than trong lò, sắt trong lò, lửa trong lò, thổi phì phò, đúc nên dùi sắt.
Ông thợ lò rèn vừa đọc xong, Lê Văn Hưu đã đọc ngay vế đối của mình:
Nghiên ở túi, bút ở túi, giấy ở túi, viết lúi húi, giành được tam khôi.
Nghe Lê Văn Hưu đọc câu đối, ông thợ lò rèn rất vui, tấm tắc khen tài chữ và khẩu khí của cậu trò nhỏ.
Nhà thơ Nguyễn Khuyến, thời đi học trường làng, ông được thầy đồ cử giữ chức Trưởng tràng (Lớp trưởng). Khi được thầy cử, Nguyễn Khuyến làm câu đối để tỏ sự vui mừng phấn khởi, đồng thời cũng là để tự trào và tự hào. Câu đối chỉ dùng đúng có hai từ, mà nói được tất cả tình cảm của Nguyễn Khuyến khi được thầy tin tưởng, cử giữ chức của lớp. Như vậy mới thấy đúng là nho sĩ cừ khôi và có tài dùng chữ, chơi chữ tài tình đặc biệt:
Trưởng trưởng, tràng tràng, tràng trưởng trưởng;
Tràng tràng, trưởng trưởng, trưởng tràng tràng.
Thuở còn đi học, Tú Xương sống trong xã hội thuộc địa phong kiến, chữ Tây lấn át rồi chiếm địa vị của chữ Nho. Khi thấy cảnh chữ Nho hết thời, người ta chán ngán, Tú Xương buồn chán, và ông nói nỗi buồn bằng thơ và câu đối, trong đó có câu đối nổi tiếng:
Cô hàng bán sách lim dim ngủ;
Thầy khóa thư hương nhấp nhổm ngồi.
Tuy vậy, ông vẫn đi thi, dù cảnh nhà nghèo bấn, và trong thế “Sĩ khí rụt rè gà phải cáo”. Nhưng, Nguyễn Khuyến vẫn hy vọng ở sự quyết tâm gìn giữ chữ Nho và chữ Nôm là chữ dân tộc, là trí tuệ, tâm hồn, bản sắc nhân dân Việt Nam. Tinh thần, tư tưởng, tấm lòng đó, ông đã thể hiện qua câu đối:
Lộc nước cũng mong thêm giải ngạch;
Phúc nhà ắt hẳn sạch tràng quy.
Ngày nay, ai cũng mong con cháu có tri thức mọi mặt, nhất là giỏi chữ nghĩa, văn chương, tức là người văn hay, chữ tốt… Cho nên, đêm ngày, nhiều người ra sức, gắng công khuyên bảo, dạy dỗ, rèn giũa, bồi dưỡng luyện tập cho lớp trẻ có tài, có đức. Để lớp trẻ tài giỏi mọi mặt, lớn lên cả thể chất, trí tuệ, cống hiến được nhiều cho đất nước, cho nhân dân, cho gia đình. Để mong muốn được toại nguyện, người lớn đã và đang động viên con cháu học, hành, rèn luyện đức, trí, thể, mỹ...Mặt khác, động viên nhau làm tốt việc khuyến học, khuyến tài bằng nhiều hình thức, bằng mọi mức cố gắng, không kể ngày nắng, đêm mưa, như thể hiện qua lời câu đối:
Khuyến học, khuyến tài, đất nước phồn vinh nhờ học vấn;
Chiêu hiền, đãi sĩ, quê hương thịnh vượng bởi tài năng.
Tài năng là vốn quí để xây dựng đất nước phồn vinh. Để có tài năng, câu đối đã khuyên:
Học sinh nên nhớ: “Có ngày nên kim”, nhờ “có công mài sắt”
Tuổi trẻ cần ghi: “Khổ luyện thành tài”, do “chăm chỉ ngày đêm”
Chỉ có ý thức học tập, ngày đêm chăm chỉ học hành mới trở thành người học giỏi, làm hay để sau này góp công xây dựng đất nước:
Hôm sớm miệt mài, khổ luyện thành tài xây đất nước.
Tháng năm bền bỉ, ra công học giỏi dựng non sông.
Muốn thành người tài giỏi xây dựng đất nước, người học trò không chỉ lo học hành sớm tối, mà còn phải theo đạo lý, nghĩa cử và nền học vấn văn hiến của ông cha nước nhà:
Văn chương đại nghĩa, ghi hiếu nghĩa, lòng son, cháu con giữ tròn quốc nghĩa;
Đạo lý cao sâu, khắc thủy chung, tâm sáng, học sinh làm rạng giang san.
Trở thành những công dân tài giỏi làm sáng danh Tổ quốc, làm đẹp đẽ giống nòi, thì trước hết mọi người phải noi theo gương sáng của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại:
Học đạo đức của Bác, không lười nhác học và hành, phấn đấu trở thành học trò giỏi;
Noi gương sáng Bác Hồ, nghe lời thầy cô dạy bảo, tích cực luyện rèn nên người tài.
Theo gương và lời dạy của Bác, nhân dân mọi miền, các dân tộc đã và đang động viên nhau thực hiện phong trào, làm công việc xây dựng, phát triển sự nghiệp giáo dục, nâng cao học vấn cho mỗi người, đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước, phát triển mạnh nguyên khí quốc gia, bằng cả câu đối. Điều đó cho ta thấy, câu đối, thể văn khúc chiết, còn được mọi người yêu tha thiết, và nó có sức sống lâu bền, trong trí tuệ của người Việt Nam thông tuệ, tài trí, chí khí, anh minh, nghĩa tình, ham học, ham hiểu biết, tha thiết với sự học, với bảo vệ, xây dựng đất nước phát triển văn hiến, hiền tài, để làm tốt được cho phát triển tương lai dân tộc.
N.T.B
