Xã hội Việt Nam kể từ thời kỳ Đổi mới (1986) đã có những biến đổi không ngừng trên nhiều lĩnh vực và phạm vi đời sống, nhưng trước hết và căn bản nhất là sự thay đổi tư duy - thay đổi cách nhìn nhận, xem xét, đánh giá để từ đó có những tác động hiệu quả hơn vào các hoạt động của cuộc sống. Sự thay đổi này được thể hiện rõ nhất trên sách báo, trong đó có sách báo cho trẻ em. Một trong những chức năng quan trọng của sáng tác cho trẻ em là nhằm mục đích cung cấp các giá trị xã hội – thẩm mĩ, góp phần định hướng sự phát triển tâm hồn và nhân cách trẻ. Tuy nhiên, khi xóa bỏ bao cấp thì sách báo cũng chịu tác động của cơ chế kinh tế thị trường. Có thể nói, đổi mới và hội nhập quốc tế đã tạo điều kiện, cơ hội cho sự phát triển của đất nước, trong đó, có sáng tác văn học, nhưng nếu không cẩn thận thì chính điều này cũng làm ảnh hưởng tới nhiều giá trị truyền thống.
Một vấn đề tồn tại tất yếu của hội nhập quốc tế là sự giao lưu và tiếp biến văn hóa, trong đó có việc trao đổi và sử dụng ngôn ngữ. Những ảnh hưởng của sách, báo tới sự phát triển ngôn ngữ của bạn đọc là rất lớn, nhất là bạn đọc trẻ em. Sự ảnh hưởng này được diễn ra theo cơ chế “đồng nhất hóa - bắt chước”. Trẻ bắt chước ngôn ngữ, bắt chước lời nói và cách diễn đạt trong tác phẩm mà chúng nghe/đọc được. Bài viết nhìn nhận những ảnh hưởng của sách báo trong thời kỳ hội nhập tới sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em ở cả hai chiều hướng tích cực và tiêu cực.
1. Ảnh hưởng từ ngôn ngữ trong tác phẩm văn học
Một trong những đổi mới cơ bản của văn học thiếu nhi thời kỳ hội nhập là sự đổi mới về ngôn ngữ và giọng điệu. Nếu như sáng tác cho các em thời kỳ trước thường hướng tới những chuẩn mực đã được định sẵn, do đó, ngôn ngữ - giọng điệu của tác phẩm cũng thường thống nhất theo cảm hứng chủ đạo là ngợi ca với việc xây dựng những hình tượng điển hình “con ngoan, trò giỏi” thì ở giai đoạn này, những “chuẩn mực” đó dường như đã được xác định lại. Thêm nữa, nhịp điệu cuộc sống cũng ảnh hưởng trực tiếp tới tư duy và ngôn ngữ của nhà văn. Với tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học kĩ thuật và đặc biệt là tốc độ tư duy của thời kì công nghiệp hiện đại, ngôn ngữ trong tác phẩm viết cho các em thời kì hội nhập cũng có nhiều thay đổi.
Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh - một trong những tác giả tiêu biểu của văn học thiếu nhi Việt Nam cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI – có thể coi là người tiên phong trong việc cập nhật và đưa vào tác phẩm những thông tin và hệ thống ngôn ngữ hiện đại. 54 tập truyện Kính vạn hoa và hàng loạt truyện viết cho tuổi mới lớn, Nguyễn Nhật Ánh không đi theo lối văn truyền thống. Anh đã làm “mới” văn học thiếu nhi bằng hệ thống ngôn ngữ báo chí - thông tấn. Nguyễn Nhật Ánh đưa vào tác phẩm những ngôn ngữ gần gũi với đời sống của trẻ thơ, thể hiện quan hệ dân chủ, bình đẳng giữa nhà văn với bạn đọc. Cách gọi tên nhân vật của anh cũng đặc biệt, hầu như nhân vật nào cũng có một biệt hiệu thân mật kèm theo, ví dụ: nhỏ Hạnh, Thùy Vân tí tách, Dương thỏ đế, tắc kè Bông, Dế lửa...
Hệ thống ngôn ngữ - khẩu ngữ cũng được Nguyễn Nhật Ánh sử dụng nhiều nhằm tăng cường khả năng cá tính hóa nhân vật. Thay bằng cách xưng hô “tôi - bạn”, “tớ - cậu”... chuẩn mực trong văn học viết cho các em trước đây, Nguyễn Nhật Ánh để cho các nhân vật của mình có thể gọi nhau là “mày - tao” một cách thoải mái... Không cao đạo, giáo huấn, Nguyễn Nhật Ánh tự đặt mình trong quan hệ bình đẳng với các em, viết như nói, bằng thứ ngôn ngữ giản dị như ngôn ngữ sinh hoạt thường ngày. Đôi chỗ có vẻ cộc lốc nhưng vẫn sắc bén, hàm súc. Lối vào truyện nhanh, câu văn ngắn gọn, dồn dập, đối thoại nhiều cũng thể hiện nhu cầu gia tăng tính tốc độ và lượng thông tin của ngôn ngữ. Chính vì thế, truyện của Nguyễn Nhật Ánh có thể cập nhật với thời đại bùng nổ thông tin và thể hiện được nhịp điệu khẩn trương của cuộc sống hiện đại. Tuy nhiên, có lẽ do kiểu nhìn bằng con mắt của thông tấn viên nên trong tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh đôi chỗ còn tỏ ra vội vàng, thiếu sự chăm chút cho câu chữ, lạm dụng khẩu ngữ. Điều đó, vốn làm cho những người vốn yêu lối văn truyền thống tỏ ra khó chịu khi đọc Nguyễn Nhật Ánh, trong khi đại đa số trẻ em lại thích, thậm chí có thể thấy rõ, ngôn ngữ tác phẩm Nguyễn Nhật Ánh còn ảnh hưởng tới các em trong sinh hoạt và giao tiếp hàng ngày, nhất là hệ thống khẩu ngữ và phương ngữ.
2. Ảnh hưởng từ ngôn ngữ báo chí
Bên cạnh tác phẩm văn học, những ảnh hưởng của báo chí tới sự phát triển ngôn ngữ trẻ em hiện nay cũng là vấn đề rất đáng nói.
Trong những năm gần đây, từ ngữ tiếng nước ngoài, chủ yếu là từ ngữ tiếng Anh, xuất hiện quá nhiều trong các văn bản báo chí. Tác giả Nguyễn Thị Trúc2 đã khảo sát một tờ báo có lượng phát hành nhiều và có sức ảnh hưởng lớn tới thanh thiếu nhi cuối thế kỉ XX là báo Hoa học trò và đã có những thống kê về việc lạm dụng tiếng nước ngoài (chủ yếu là tiếng Anh) thật khó có thể chấp nhận. Ví dụ, trong số báo 818, bài Beauty party có tới 16 từ ngữ tiếng Anh xuất hiện với tổng số 39 lượt. Mật độ tiếng Anh trong một bài báo như vậy là quá dày đặc, thậm chí có những từ được dùng rất nhiều lần, ví dụ make-up xuất hiện 5 lần, beauty party xuất hiện 12, teen xuất hiện 5 lần,...
Thông thường, việc vay mượn từ ngữ của các ngôn ngữ khác được diễn ra khi tiếng mẹ đẻ không có từ tương ứng để thay thế. Nhưng những từ ngữ tiếng Anh ở đây lại là những từ ngữ phổ thông, có thể dễ dàng thay thế bằng từ ngữ tiếng Việt, ví dụ, thay vì nói một câu thuần Việt giản dị “Mát ơi là mát!”, đã có báo viết là “Cool ơi là cool!”,...
Không thể phủ nhận tác dụng quan trọng của tiếng Anh, ví dụ, trong một số trường hợp, từ tiếng Anh giúp người viết diễn đạt ngắn gọn hơn so với dùng từ ngữ tiếng Việt tương ứng hoặc đôi khi từ ngữ tiếng Anh được dùng như những uyển ngữ, người viết có thể diễn đạt những vật, việc một cách tế nhị... Tuy nhiên, nếu cứ lạm dụng từ ngữ nước ngoài trên báo chí sẽ có những ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển ngôn ngữ của giới trẻ. Chính đó sẽ là một nhân tố làm mất đi sự tinh tế của tiếng Việt và làm giảm khả năng dùng tiếng Việt của người Việt. Trẻ em sử dụng tiếng Việt pha trộn tiếng nước ngoài một thời gian dài sẽ không phát triển được vốn từ ngữ tiếng Việt. Dần dần, họ cảm thấy khi nói hoặc viết, dùng một số từ ngữ tiếng Anh sẽ giúp diễn đạt ý mình dễ dàng hơn. Nên chăng, báo chí hiện nay cũng cần phải có quy định chặt chẽ để bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt.
3. Ảnh hưởng từ ngôn ngữ mạng
Cùng với báo giấy, báo mạng cũng có ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em. Trong thời kì khoa học, kỹ thuật phát triển như vũ bão, nhà nhà, người người đều có máy tính thì vấn đề sử dụng mạng Internet được coi là nhu cầu hàng ngày của con người. Mạng Internet có ảnh hưởng lớn tới văn hóa đọc, tới đạo đức và lối sống của trẻ em. Trong bài viết này, chúng tôi chỉ nói tới một phương diện nhỏ, đó là những ảnh hưởng của Internet tới sự phát triển ngôn ngữ của thế hệ trẻ. Ngôn ngữ viết và ngôn ngữ nói. Các em “chat” trên mạng, quen viết nhanh, viết tắt, viết ẩu, khi viết trên blog hay trên các diễn đàn cũng cứ theo thói quen, vẫn dùng thứ ngôn ngữ pha tạp, ngọng nghịu này. Dường như sử dụng ngôn ngữ như vậy mới là “bản sắc” của lứa tuổi. Cái nguy hại là ở chỗ, với cách nói/viết như vậy, một khi thành thói quen, nó sẽ ám vào cuộc sống hàng ngày, lâu dần trở thành “căn bệnh” nan y, dẫn tới tình trạng nói/viết sai chính tả, sai ngữ pháp, sai tiếng mẹ đẻ một cách đáng sợ. Các ông bố, bà mẹ nếu đọc/nghe được những dòng chữ của con em mình viết trên blog hoặc chát với bạn, chắc sẽ phát hoảng, không biết con em mình đang viết/nói thứ ngôn ngữ gì, trong khi các nhà ngôn ngữ, các nhà giáo dục thì mất bao công sức nghiên cứu, tìm tòi mọi cách để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.
Tiếp xúc với sách báo, các em không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn từ nói chung mà còn là cảm nhận được nét đẹp của tiếng nói mẹ đẻ. Đây là một yếu tố quan trọng để hình thành và phát triển nhân cách trẻ, bởi lẽ, một con người không thể hoàn thiện về nhân cách nếu như không hiểu và yêu ngôn ngữ mẹ đẻ của mình. Ảnh hưởng của sách báo tới sự phát triển ngôn ngữ trẻ em là rất lớn, chính vì vậy, các cơ quan chức năng cần có những chế tài để giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ Việt, cũng là giữ gìn văn hóa dân tộc và giúp cho sự phát triển nhân cách của thế hệ trẻ thơ.
L.T.B.L
___________
Chú thích:
1 Nghiên cứu này được tài trợ bởi Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) trong đề tài mã số VII1.3-2012.10
2 Nguyễn Thị Trúc – Kỉ yếu Hội thảo khoa học Những ảnh hưởng của văn học thiếu nhi tới sự phát triển nhân cách trẻ em trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế - Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, 2009.
