Khí thiêng sông núi

I. THẠCH HÃN ĐÓ… MAI LĨNH LÀ ĐÂU?

Có lẽ không một người dân Quảng Trị nào khi nói đến quê hương mình mà lại không thốt ra đầu môi cụm danh từ Non Mai – Sông Hãn. Với văn hóa Việt Nam, sông – núi (hoặc là giang sơn – non sông… ) là một cặp từ hoàn chỉnh để chỉ quê hương, tổ quốc. Theo đó, trong tâm thức của mỗi cộng đồng trên một vùng đất cư trú, hầu như nơi nào cũng có một cặp sinh đôi sông – núi linh thiêng nhất để tôn thờ, để ngưỡng vọng, để khắc vào tâm khảm. Đấy là tượng hình quê hương và cũng là long mạch chủ đạo của cuộc sống. Sông Hương núi Ngự, sông Lam núi Hồng, núi Tản sông Đà v.v nữa… Non Mai sông Hãn cũng có ý nghĩa như vậy với người Quảng Trị. Trong cái cặp song sinh giang – san ấy thì núi không hẳn phải là núi lớn nhất. Ở Thừa Thiên Huế, Núi Ngự chỉ là hòn nhân tạo được đắp làm án sơn trước kinh thành, nhiều ngọn núi khác ở Tây Thừa Thiên hùng vĩ hơn nhiều. Núi Hồng Lĩnh ở Nghệ An, hay Núi Tản Viên ở sông Đà cũng vậy. Theo cách nghĩ của tôi, trong cặp sông núi tôn thờ ấy, có hai yếu tố bắt buộc: Thứ nhất núi phải ở cạnh sông. Nếu có một hòn núi hùng vĩ hơn, linh thiêng hơn mà tách rời khỏi phạm vi của một con sông thì núi ấy chỉ có thể thiêng đối với đất, với núi. Núi ấy thường được gọi là sơn chủ. Ở Quảng Trị, núi Voi Mẹp (Tá Linh) cao trên 1100m, được coi là Sơn chủ nhưng không phải là một cặp giang sơn của Quảng trị. Thứ hai, trong cặp song sinh ấy, thì lấy sông làm chủ đạo. Núi có thể không phải to nhất, hùng vĩ nhất nhưng sông thì nhất định phải là sông lớn nhất. Vì sao? Vì Thủy dưỡng Mộc. Sông là long mạch của đất. Là nơi sinh ở ra mọi sự sống. Nước thuộc âm, núi thuộc dương. Mà trong cõi tâm linh thì âm mới là cõi thiêng. Vì thế, sông Hương, sông Thạch Hãn, sông Lam hay sông Đà chính là long mạch của đất đai xứ ấy. Với Quảng Trị, Thạch Hãn là con sông lớn nhất, hùng vĩ nhất và cũng là con sông linh thiêng, kỳ lạ nhất. Trong dân gian, đã có hẳn một huyền thoại vừa trữ tình vừa bi tráng về dòng sông Đakrông (ai chưa biết thì xin đọc bài viết của nhà thơ nhà nghiên cứu văn hóa Lương An đăng trên tạp chí văn hóa Quảng Trị). Ngoài huyền thoại của tình yêu ấy, tôi muốn nói thêm một nét lạ lùng về con sông này. Ở trên đỉnh Trường Sơn thuộc địa phận Quảng  Trị đã phát tích nhiều suối để sinh nở thành sông. Nhưng hầu hết đều xuôi theo sườn tây, chảy về phía tây. Chỉ có sông Đakrông, phải lẩn khuất, vòng vèo qua rất nhiều chặng, cũng có lúc bắt buộc ngược lên phía tây, thay tên, đổi danh nhiều lần, nhưng cuối cùng vẫn kiên trì vượt thác, vượt núi để về với biển đông. Và ở đó, cái cửa sông ấy lại được mang một cái tên không phải chỉ đại diện cho Quảng Trị mà là cửa sông của cả dân tộc, tổ quốc: Cửa Việt! Chặng đường ấy biết mấy gian truân. Đặc biệt chẳng có con sông nào khi đã về đến đồng bằng thoáng đãng rồi mà trong lòng vẫn gồ ghề, nhan nhản đá… Cái tên Thạch Hãn (mồ hội của đá) có cái gì đó thật sự là cốt cách Quảng Trị. Đá cũng phải ứa ra mồ hôi! Chặng đường ấy thật sự là chặng đường sinh tồn của con người của xứ Ô Châu. Vất vả, gian truân và cực nhọc như vậy, nhưng dòng nước thủy chung ấy muôn đời vẫn trong vắt, tinh khiết một cách lạ lùng. Sách Đại Nam nhất thống chí ghi: “Sông này nguồn rất xa, nước trong và ngọt, ngạn ngữ có câu rằng: “Bất vị xạ não, diệc thị trần đàn, bất vi quỳnh tương diệc thì cam lễ: nghĩa là chẳng phải xạ hương long nào thì cũng hương trầm, hường đàn; chẳng phải quỳnh tương hũng cam lễ…” Câu ấy cực tả phẩm chất của nước. Bản triều năm Minh Mạng thứ 17, đúc Cửu đỉnh, khắc tượng vào Thuần đỉnh. Năm Thiệu Trị thứ hai xa giá bắc tuần qua sông này có thơ đề Vịnh. Năm Tự Đức thứ ba liệt vào điển thờ…”.

Có thể từ câu ngạn ngữ mà Đại Nam nhất thống chí trích dẫn trên, trong dân gian mới có câu ca dao: “Không thơm cũng thể hương đàn, không trong cũng thể nước nguồn Hàn chảy ra…”. Chúng ta đã biết chắc chắn điều này, con sông Thạch Hãn đã được tạc hình lên Thuần đỉnh, một trong cửu đỉnh của Hoàng cung và chính thức được liệt vào các tích điển để thờ trong triều đình.

Như vậy, không còn nghi ngờ gì nữa, Thạch Hãn là con sông linh thiêng nhất, là đại diện chính đáng nhất cho cốt cách, tâm hồn, nhân phẩm con người Quảng Trị. Thạch Hãn chính là long mạch của đất này và được Triều đình Trung ương (nhà Nguyễn) đưa vào danh sách thờ cúng.

Vậy thì Non mai ở đâu? Nhạc sĩ Lê Anh trong một ca khúc khá hay đã có câu: “Thạch Hãn đó… Mai Lĩnh là đây”… Nhưng không biết ông Lê Anh đã nhìn thấy núi Mai Lĩnh chỗ nào?

II. CÓ HAY KHÔNG CÓ NƠI GỌI LÀ NON MAI:

Tôi cũng như vô khối người khác mắc phải căn bệnh quan liêu, bấy lâu cứ nghe quen tai mà nghĩ rằng, non Mai… chắc là ở đâu đó… Cho đến năm ngoái, có một chuyện khiến tôi phải nghĩ đến vùng đất ấy.

Lúc đó, có thông tin đến với tôi rằng chị Vũ Thị Thường (nhà văn, vợ nhà thơ quá cố Chế Lan Viên) có thành ý cho Quảng Trị đưa một phần tro cốt của anh Chế về đặt ở Quảng Trị. Thông tin đó tuy chưa được xác định, nhưng ngay lập tức đã gợi cho tôi một suy nghĩ, giả sử đưa được về thì nên đặt ở đâu? Đặt ở làng thì xa xôi, hẻo lánh quá, khó mà phát huy được ý nghĩa. Nếu tìm chỗ khác có vị thế thuận lợi hơn thì lạc lõng, chẳng gắn bó gì với cuộc đời nhà thơ. Sau nhiều ngày trăn trở, tôi chợt nảy ra ý tưởng: Tại sao chúng ta không nghĩ đến một nơi chung để tưởng niệm các danh nhân? Và thế là ý tưởng xây dựng khu tưởng niệm danh nhân Quảng Trị hình thành. Danh nhân Quảng Trị tuy không thật nhiều đồ sộ như một số địa phương khác nhưng lại có những nét rất đặc sắc, rất độc đáo. Nhiều nước trên thế giới đều đã có khu nghĩa địa danh nhân, nơi đó không chỉ là cõi tưởng niệm mà thật sự đã trở thành một công viên văn hóa và thu hút khách tham quan rất lớn. Tôi đã có dịp đến một nơi như vậy ở nước Nga. Tuy nhiên, cách làm của họ nói chung vẫn là mô hình một nghĩa địa. Ở Quảng Trị, một số danh nhân của ta có nhiều nét kỳ lạ rất dễ biểu đạt. Ví dụ: với nhà thơ Chế Lan Viên, ta có thể dựng một tháp thủy tinh phản quang đặt trên nền đá màu nâu, ở trong đó đặt tro cốt của ông. Ấy là biểu tượng của một tập thơ nổi tiếng “Ánh sáng – Phù Sa”. Với nhà khoa học Nguyễn Hữu Thận, là mô hình ô vuông của bài toán Ma Phương hay cuốn Lịch pháp. Với Nguyễn Tú là chiếc đồng hồ cổ, chỉ thời gian và sự vĩnh hằng. Hay Lê Bá Đảng là không gian “ngửa mặt lên trời” v.v… và v.v… Tôi chưa muốn sa đà vào chuyện này. Vấn đề là: cái khu tưởng niệm ấy đặt ở đâu? Tôi đã cố ý đi tìm dăm ba nơi có cảnh đẹp quanh Đông Hà như công Viên Hùng Vương, hồ nước Trúc Kinh v.v… đều thấy không một chỗ nào hợp. Nghĩ mãi và chợt ngộ ra rằng, Nhân Kiệt thì phải đặt ở Địa Linh. Và thế là tôi tự quả quyết cõi linh thiêng ấy nhất quyết phải đặt dưới chân Núi Mai Lĩnh. Nhưng Mai Lĩnh là nơi nào? Nó ra làm sao?

Có hai điều bấy lâu nay ám ảnh chúng ta khiến cuộc kiếm tìm bước đầu bị chệch hướng. Một là chữ Mai. Hầu như ai cũng nghĩ, mai tức là hoa mai, cái núi (hoặc non) ấy phải là một nơi có rừng mai cổ. Có lẽ vì quan niệm như thế mà từ lâu, chúng ta đã lấy hình ảnh hoa mai để làm hình ảnh tượng trưng cho vùng đất Quảng Trị: Điều thứ hai là có một địa danh quận Mai Lĩnh lại có cả một chi khu quân sự Mai Lĩnh ở huyện Hải Lăng sát thành cổ Quảng Trị. Đây là tên một đơn vị hành chính do chính quyền Miền Nam đặt trước khi giải phóng. Thế là chúng tôi nhắm vào khu vực quận Mai Lĩnh ấy mà tìm rộng lên phía tây, cố gắng tìm thấy dù chỉ là một ngọn đồi nhỏ, cố công hỏi dò vết tích của một rừng mai dù chỉ là vài gốc, hoặc là trong trí nhớ, chuyện kể cũng được. Nhưng tất cả đều vô ích! Có lúc tôi đã hơi thất vọng và tự nhủ thầm: Có hay không cái non Mai ấy, hay chỉ là một cách nói hình tượng mà ta thường gặp trong ca dao?

Tuy nhiên, có lẽ do khí thiêng sông núi xui khiến, tôi hướng sự truy tìm vào thư tịch cổ. Chí một thời gian ngắn, đường hầm đã hé sáng. Những cán bộ khoa học của ngành như anh Hào (Thư viện tỉnh), Tài (Ban QLDT&DT) đã tìm ra một số cứ liệu:

- Sách “Minh Mạng dư địa chí” phần “Quảng Trị đạo mục lục”, khi nói về sông Thạch Hãn đã viết: “Một dòng sông lớn từ phường Mai Lĩnh ở thượng nguồn chảy xuống vòng lên phía Bắc, đến địa phận xã Thạch Hãn, rải rác từng đoạn có những gồ đá chắn ngang dòng cho nên có tên là Hãn giang”.

- Sách “Đại Nam nhất thống chí” – Quốc sử quán triều Nguyễn ghi: “Núi Mai Lĩnh ở phía tây huyện Thành Hóa”. Lại cũng sách ấy chú giải rằng: “Thành huyện Thành Hóa: Năm Minh Mạng thứ 11 đắp lũy đất gọi là thành Vĩnh Ninh, năm thứ hai đổi thành Phủ Cam Lộ”.

- Theo sổ tay địa danh Việt Nam của Đinh Xuân Vịnh (Nhà XB lao động 1966) thì: “Mai Lĩnh (hay Mai Lãnh) ở huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, trên đường quốc lộ 9 km 40, bên sông Thạch Hãn, núi ở huyện Hướng Hóa, đầy mai vàng (?)”.

- Theo tác giả A Delvaux, một học giả người Pháp khi viết về Tân Sở đã miêu tả: “Tân sở nằm về phía nam Cam Lộ, cách lị sở độ 9 hay 10km, trước mặt đèo Vắt (Người Pháp gọi con đường đèo từ Cùa qua Động Toàn lên Mai Lĩnh là đèo Vắt – Col das Sangsue – có lẽ vì nhiều vắt hút máu…)”.

- Khi viết về những ngày gian truân của Vua Hàm Nghi, tác giả Phạm Xuân Vinh, một cán bộ nghiên cứu trẻ của Sở VHTT đã mất, đã viết: “Đến ngày 26.7.1885 Tôn Thất Tuyết rước vua từ Tân Sở quan Mai Lĩnh”.

Với ngần ấy tư liệu, ta có thể khẳng định được chắc chắn một số vấn đề sau:

1. Mai Lĩnh là một địa danh có thật. 2. Mai Lĩnh là tên một vùng núi gắn với vùng dân cư có tên gọi là phường Mai Lĩnh (hoặc Mai Lãnh). 3. Vị trí Mai Lĩnh ở bên sông Đakrông (là thượng nguồn của Thạch Hãn), có tọa độ xác định là phía tây huyện Cam Lộ, đối xứng với Động Toàn có lối đi từ Cùa lên. Thậm chí như sổ tay địa chí của Định Xuân Vinh còn nói rõ là ở huyện Hướng Hóa, trên km 40 của quốc lộ 9. Như vậy, theo bản đồ, bước đầu chúng tôi khoanh vùng Mai Lĩnh là vùng núi đồi trập trùng ngang với huyện lỵ Đakrông bây giờ thuộc địa phận giáp giới giữa vùng đất Triệu Nguyên Ba Lòng với xã Mò Ó và xã Đakrông. Đây là vùng núi gồm rất nhiều dãy núi (gọi là động hoặc đôộng) đối xứng với vùng Động Toàn phía bắc đường 9.

Vừa lúc chúng tôi có những tư liệu ấy, thì ở tỉnh lại tổ chức cuộc gặp mặt những cán bộ kháng chiến từng hoạt động ở chiến khu Ba Lòng. Tôi vội vã nhờ anh Trương Sĩ Tiến hỏi giúp xem, có ai biết gì về phường Mai Lĩnh, đôộng Mai Lĩnh ở vùng chiên khu Ba Lòng không? Thật là may. Anh Trương Sĩ Tiến đã mang về những thông tin sát thực. Nhiều người đã từng hoạt động ở đó, đã biết chắc phường Mai Lĩnh ở dưới chân một ngọn núi gọi là Động Ngài. Họ quả quyết Động Ngài chính là nơi Mai Lĩnh. Núi đó cực thiêng. Có chuyện rằng anh Hồ Chư (hiện là trưởng Đài PTTH huyện Đakrông) đã leo lên đó, có lấy một gốc gỗ chết mang về định để chơi cảnh, lập tức bị phát bệnh trầm trọng mấy ngày?!! Tôi vội vã gọi điện cho Hồ Chư hỏi chuyện. Hồ Chư cười khà khà trong máy. Nhưng anh khẳng định, từ chỗ huyện lị leo lên đó chỉ hút tàn một điếu thuốc, Thế là chúng tôi quyết định tổ chức một chuyến đi.

III. ĐI TÌM NON MAI:

Đoàn du khảo đầu tiên này gồm có tôi, phó giám đốc Sở Nguyễn Bình – một chuyên gia lịch sử và Bảo tàng của ngành VHTT Quảng trị, cô Hương là chuyên viên tổng hợp. Có Ngô Thanh Bảo, Trương Ban QLDT & DL, anh Chức phó ban, anh Tài là cán bộ khoa học. Sáng 31.3, chúng tôi phóng xe lên Đakrông. Ở đó có Hồ Chư cùng Minh và Phương là hai cán bộ trẻ của phòng văn hóa huyện chờ sẵn.

Đứng ở quán cà phê trước cửa Đài truyền thanh huyện, Hồ Chư chỉ tay qua dãy núi bên kia sông Đakrông và nói:

- Đây là phường Mai Lĩnh. Đây là Động Ngài! Từ hôm nhận được điện thoại của anh tôi đã hỏi rất nhiều người già, cả già làng Vân Kiều, cả già làng người Kinh ở lâu đời nơi đây, có người quả quyết Động Ngài là núi Mai Lĩnh, có người lại cho rằng cả dãy núi nhấp nhô từ phía phường Mai Lĩnh kéo tới Động Ngài đều được gọi là Động Mai Lĩnh. Tôi không thể xác định được!

Tôi nhìn kỹ. Bên kia suối là một dãy núi nhấp nhô hình yên ngựa. Điểm đầu ở phía tây là một lèn đá vôi lừng lững như một tòa tháp rất đẹp. Đó là Động Ngài. Điểm cuối xuôi về đông là chân của Động, thoai thoải ra phía bờ sông, là cả một vùng bản làng tươi tốt. Đó chính là xóm Mai Lĩnh. Không phải chỉ là một khóm nhà mà có nhiều khóm, lại có cả một sườn đồi làm nơi chôn cất người chết (gọi là khu nhà mồ). Vì thế cả dãy Động ấy đều được gọi là phường Mai Lĩnh. Chiều dài của dãy núi nhấp nhô kia nếu theo đường chim bay chỉ già hơm 1000 mét. Tôi nói với Hồ Chư:

- Nếu gọi toàn bộ vùng núi nhấp nhô kia là Mai Lĩnh cũng đúng, mà nói Động Ngài là Mai Lĩnh cũng không sai. Ví như dãy Hồng Lĩnh với đỉnh Phượng Hoàng chẳng hạn. Người Nghệ Tĩnh còn quả quyết trên dãy Hồng Lĩnh có đến 99 ngọn Phượng Hoàng kia đấy.

Từ bên này sông Đakrông, có hai bến đò qua bên ấy. Bên trên qua thẳng Động Ngài. Bên dưới, từ chỗ sân vận động thị trấn xuống đò, qua phường Mai Lĩnh. Chúng tôi quyết định qua bến trên trước.

Con đò lá tre mỗi chuyến chỉ chở được bốn người. Qua khỏi sông lại gặp ngay một con suối khác từ phía trong các dãy núi chảy ra. Nước trong veo, lội dọc theo suối là đến chân lèn núi đá Động Ngài. Suối nước này gọi bằng Khe Ngài, chảy từ trong Động Chè ra, tạo nên một vệt đất trũng, bằng phẳng, làm được lúa nước. Nhờ đó mà tạo nên một bản dân cư, gọi là bản Khe Ngài có 76 hộ. Chính trưởng thôn Khe Ngài đã dẫn chúng tôi lên Động Khe Ngài, chui vào hang động rất lớn, nhiều thạch nhũ rất đẹp. Theo anh Tài, hang này còn thích thú hơn hang ở Tà Long mà đoàn khảo sát du lịch của tỉnh đã phát hiện ra năm ngoái.

Tuy Động Ngài được coi là điểm đầu của một dãy động nhấp nhô xuôi về đông đến tận xóm Mai Lĩnh, nhưng vì có Khe Ngài chảy qua dưới chân tạo nên một mặt bằng như một chiếc mâm lớn, cho nên Động Ngài trở nên một tòa tháp độc lập, nguy nga. Anh Hồ Chư và người trưởng thôn Khe Ngài cho biết, Động Ngài là nơi cực kỳ thiêng. Hàng năm, người Vân Kiều ở đây đều có lễ tế con lợn vào dịp cúng cầu may. Tất cả người Vân Kiều dù ở Quảng Bình, Thừa Thiên Huế, Đắc Lắc hoặc tận bên Lào, trong bài cúng đại lễ của mình đều xướng tên Động Ngài (tiếng Vân Kiều gọi là Ra Yang – tức Giàng). Như vậy từ cội nguồi xa xưa, Động Ngài là biểu tượng hiển linh của Trời đối với người Vân Kiều muôn nơi. Người trưởng thôn chỉ cho tôi bàn thờ của bà con làm ở dưới chân động. Người ta rào lại một khoảng đất nhỏ, ở phía trong bàn thờ được cài đơn sơ bằng một ít cành cây. Tuy nhiên nhìn vào đó, tôi nhận ra thật sự là chỗ thiêng. Cái hang lớn tôi vừa kể ở trên chỉ cách mặt bằng dưới chân chưa tới 10 mét. Miệng hang hướng thẳng về phía đông. Các nhà khảo cổ từng khẳng định rằng, những hang núi quay chính diện về đông thường là nơi con người tiền sử chọn làm nơi cư trú. Nếu tiến hành khảo cổ, tôi tin ở Động Ngài sẽ cho ta thêm một di chỉ của con người cổ đại ở Quảng Trị.

Rời Động Ngài, chúng tôi leo lên sườn Động phía tây, chiếm lĩnh hai mõm đồi yên ngựa thấp nhất (có bình độ 100 mét so với mặt nước biển). Đứng ở đó, nhìn ngước lên phía tây ngọn Động Ngài chắn trước mặt thật sự uy nghiêm. Còn quay về phía đông, núi quằn xuống một chút rồi lại chồm lên hai mõm lớn, có bình độ còn cao hơn cả Động Ngài. (Động Ngài là 118 mét, còn mõm phía đông là 186 mét). Tuy nhiên, mõm 186 gò lên trên cả một dãy động dài nhấp nhô nên nhìn bằng mắt nó không lừng lững như Động Ngài. Có một lối mòn đi rất dễ từ hai mõm 100 vòng qua mõm 186. Nhưng chúng tôi không đi theo lối ấy mà lại tuột xuống quay lại bến đò, ngồi trên dòng suối Khe Ngài mát lịm để ăn tạm bữa trưa. Sau đó chúng tôi qua sông, quay về thị trấn nghỉ ngơi. Hai giờ chiều, chúng tôi qua đò bến dưới, qua khu vực dân cư phường Mai Lĩnh, leo theo sườn phía đông của dãy động, đi qua khu nhà mồ, tiến lên chiếm lĩnh đỉnh cao 186. Đứng ở đây, lồng lộng đất trời. Nhìn về phía đông, con sông Đakrông ngoằn nghèo chảy về khu Triệu Nguyên Ba Lòng xanh rì cây lá, đồng ruộng. Nhìn qua đông bắc, bên kia sông, thị trấn Đakrông với những khu nhà mới thật xinh xắn dễ thương. Xa một tí về phía bắc là Động Toàn lừng lững như một đại trường thành ôm lấy Mai Linh. Quay về phía nam, lại một cánh cung ngút ngàn của Động Chè cũng ôm bọc lấy chốn này. Quay lại hướng tây, Động Ngài thật sự là một tháp núi tạc lên giữa không gian, vừa thiêng liêng vừa nên thơ vô cùng. Từ mõm 186 này đi tới Động Ngài chỉ chừng 1000 mét, cả dãy động này là hình con sư tử nằm phủ phục, đầu ngước cao (là Động Ngài), chỗ khoảng đất bằng phẳng có Khe Ngài chảy qua là cổ, khu đồi có mõm cao 100 mét là u vai. Còn cái mõm cao nhất chúng tôi đang đứng là chiếc mông vĩ đại đang chồm lên. Sau đó, dưới chân kia là chiếc đuôi, nơi có những bản làng được gọi là phường Mai Lĩnh.

Thế đó, non Mai, hay núi Mai Lĩnh là cả toàn bộ tấm lưng con sư tử này, đương nhiên, quan trọng nhất là Động Ngài, chiếc đầu ngẩng cao đầy uy lực của nó.

Ở đây có hai việc ám ảnh lâu nay cần phải được gạt bỏ. Một là có hoa mai hay không ở núi Mai Lĩnh, là điều không quan trọng. Cũng có thể có như tác giả Đinh Xuân Vịnh nói. Nhưng chẳng riêng gì ở đây có, mà hầu như Quảng Trị chỗ nào cũng có. Thực ra hoa mai Quảng Trị đâu có nhiều hơn hay đặc biệt gì hơn so với Huế và hầu hết các tỉnh miền Trung, miền Nam. Vậy Mai Lĩnh là gì? Lĩnh (hay lãnh) theo từ điển Hán Việt là Núi, nhưng là núi có lối thông ra đường cái. Hồng Lĩnh hay Thượng Cam Lĩnh đều là vậy. Còn Mai, chỉ là một địa danh của một vùng có từ gốc gọi là Mai: Như Mai Đàn – Mai Lộc v.v… Việc thứ hai là về tên gọi Quận Mai Lĩnh, chi khu quân sự Mai Lĩnh chẳng hề liên quan gì đến núi Mai Lĩnh cả. Có thể dự đoán thế này, đôi khi cố nghĩ ra một cái tên gì đó cho oai phong, hoặc đại diện cho một thần tượng, một danh nhân nào đó, cũng như tên một quãng trường, đường phố vậy thôi.

IV. THỬ PHÁC THẢO DỰ ÁN CHO VÙNG ĐẤT: “KHÍ THIÊNG SÔNG NÚI” VÀ KHU “TƯỞNG NIỆM DANH NHÂN”.

Có ba yếu tố hội tụ tạo ra một dự án hấp dẫn:

1. Là vùng đất thiêng: Ở đây không bàn đến chuyện duy tâm hay duy vật. Muốn hay không thì trong lịch sử và trong dân gian, nơi này đã được khẳng định là đất thiêng. Ở đây đã hiện lên một cặp giang – sơn được tôn thờ ngưỡng vọng, Giang là sông Thạch Hãn, được triều đình nhà Nguyễn tạc lên cửu đỉnh và liệt vào điển thờ. Sơn là Động Mai Lĩnh, đặc biệt là động Ngài từ ngàn xưa đến tận hôm nay được người Vân Kiều cúng tế, thờ phụng như là biểu tượng uy lực của Giàng. Có phải vì thế mà từ lâu hai tiếng Non Mai – Sông Hãn đã trở thành địa linh của Quảng Trị.

Tôi cứ nghĩ mãi mà thấy lạ lùng, mảnh đất ta đang sống cứ nói là phên dậu, đôi khi ai đó còn gọi là ga xép khi so sánh với những vùng nhân tụ, tài tụ như Kinh đô hay Cố đô. Nhưng vì sao nơi đây lại có quá nhiều di chỉ phát tích? Ái Tử - Trà Bát là khởi nguồn cho kinh đô Phú Xuân, theo đó Tổ Đình Sắc Tứ là khởi nguồn cho đạo phật phát triển về nam. Lại thêm nhà thờ La Vang cũng được Thiên chúa giáo coi là điểm hành hương tìm về Đức Mẹ. Bây giờ lại có Động Ngài, nơi mà dân tộc Vân Kiều từ mọi xứ hướng về. Tôi đến Thái Lan trong chuyến công tác gần đây nhất, đã trực tiếp đến xem một công trình tòa tháp lớn nhất nước Thái đang được xây dựng ở tỉnh Ròi - ệt, cách Mụcđahán khoảng 40 km. Tại vị trí này vốn dĩ chỉ có ngôi chùa nhỏ, một vị sư trụ trì, nó không hề là địa chỉ gì đó quan trọng cả. Nhưng nhà sư đó có ý tưởng muốn bảo vệ được vùng rừng nguyên sinh nơi ấy, cần phải xây dựng một tòa tháp lớn, tạo nên một cõi thiêng thì dân sẽ không dám đụng đến rừng. Ý tưởng đó được Công chúa của Vua Thái Lan hoan nghênh và ủng hộ một số tiền lớn. Một ban dự án của nhà Vua được thành lập. Sau đó nhiều doanh nghiệp cũng góp tiền vào. Thế là một tòa tháp lộng lẫy hiện lên. Người ta lại tạc tượng tất cả các hòa thượng đã viên tịch của 19 tỉnh vùng Đông Bắc Thái Lan đưa vào thờ trong tháp. Lập tức ở đây trở thành một nơi hành hương rất lớn. Một khu dịch vụ mọc lên bên cạnh tháp. Thế đó, họ đã biến từ không thành có. Còn ta, rõ ràng đã có sẵn những địa chỉ vàng, sao lại vẫn là con số không?

2. Đây cũng là địa chỉ những di tích lịch sử cách mạng – kháng chiến:

Cách bến đò chúng tôi qua chừng vài chục mét lên phía tây là một bến vượt sông, đó chính là một trong các địa chỉ của cụm di tích đường Trường Sơn đã được xếp hạng Quốc gia. Còn đọc theo Khe Ngài vào phía Động Chè là vùng căn cứ của nhiều đơn vị quân chủ lực, quân địa phương trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Ngay trong hang trên Động Ngài, bộ đội cũng đã trú ẩn. Một người già Vân Kiều ở thôn Khe Ngài khi gặp tôi, biết là đoàn cán bộ văn hóa tỉnh, đã thắc mắc: Tại sao không có làm cái chi ở đây, nơi mà hàng sư đoàn bộ đội đã đống quân và chiến đấu? Đó là chưa kể, nếu như công tác khảo cổ được thực hiện và tìm thấy sự hiện diện của người cổ xưa tại hàng Động Ngài như tôi nói ở phần trên, thì lại có thêm một di chỉ văn hóa quý giá.

3. Những yếu tố thuận lợi của một địa điểm du lịch.

Không thể ngờ Non Mai – Sông Hãn lại ở bên kia bờ của thị trấn huyện Đakrông. Nếu cần có một khu dịch vụ đón khách thập phương thì cái thị trấn này thật là lý tưởng. Tôi nghe nói, huyện Đakrông đang có dự án làm cái đập tràn phía dưới bến đò để tạo nên một hồ nước, tạo môi trường cho hoạt động giải trí trên thị trấn. Nếu vậy càng tăng thêm vẻ đẹp cho Động Mai Lĩnh phía bên kia. Cả một triền đá từ thị trấn Đakrông lên đến cầu treo, rất nhiều chỗ phát lộ suối nước nóng. Nếu dẫn một đường ống nước suối nóng về Động Ngài, tạo nên khu tắm nước khoáng có nhuốm màu sắc tâm linh thì chắc chắn sẽ vô cùng hấp dẫn… Có ai đó nói với tôi rằng, có một doanh nghiệp nào đó đã đăng ký nhãn hiệu sản phẩm nước khoáng La Vang mấy năm rồi mà chưa hề sản xuất. Vì sao có sự tranh chấp ấy, hẳn cũng vì muốn lợi dụng yếu tố tâm linh của La Vang!

Với ba yếu tội hội tụ nói trên, tôi quả quyết rằng, vùng núi Mai Lĩnh hoàn toàn có thể trở thành một khu hành hương với ba nội dung: Tâm linh – tham quan thiên nhiên, lịch sử - hưởng thụ du lịch sinh thái.

Trước mắt, chỉ cần một số tiền ít ỏi, ta có thể làm được một số công trình sau:

- Trên mõm 186, ta có thể xây một đàn tế trời đất với một phiến đá lớn dựng đứng lên trời, tạc 4 chữ: Khí thiêng sông núi. Nơi đây dành cho ai tôn trọng tín ngưỡng có quyền được thực hiện việc bái tạ trời đất, sông núi.

- Xuống đến những mõm đồi u vai có bình độ 100, ta xây dựng khu tưởng niệm các danh nhân Quảng trị. Trước mắt chỉ cần xây 5 hoặc 6 vị theo cách suy nghĩ đã nói ở phần đầu. Sau khi xây xong, cần phải có một lễ nhập linh.

- Xuống khoảng đất mặt bằng bên bờ Khe Ngài, xây một ngôi đình lớn (không có tường) làm thành một Tao Đàn. Đây là nơi sinh hoạt thơ ca, ngâm vịnh của các thi nhân, lại là nơi đến tổ chức trao các giải thưởng danh giá như giải thưởng khuyến học Bùi Dục Tài, giải văn thơ mang tên Chế Lan Viên, giải khoa học mang tên Nguyễn Hữu Thận v.v…

- Cho sửa sang, nạo vét lại hang trên Động Ngài, sửa lại đường lên, có thể làm thêm miếu cúng cho đồng bào dân tộc hành lễ… Và nếu sau này, tỉnh Quảng Trị có ý xây một đền thờ vọng Vua Hùng thì cũng xây tại đây. Lại cần tái hiện con đường Vua Hàm Nghi đi từ Động Toàn qua Mai Lĩnh như sách sử đã chép…

Nên ủng hộ huyện Đakrông xây đập tràn tạo thành hồ nước đẹp. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư khu tắm nước nóng.

- Công nhận và cắm biển di tích ở một số vị trí Động Chè…

V. THAY CHO LỜI KẾT

Khi nghe tôi say sưa trình bày ý tưởng của mình, anh Trương Sĩ Tiến đột ngột kêu lên! “Này này, câu chuyện của cậu làm mình nhớ đến một người… ấy là vào những năm tỉnh nhà mới lập lại, tỉnh có mời một đoàn cán bộ địa chất của Trung ương vào khảo sát các mỏ đá Graníts ở Đakrông. Khi xe chạy qua địa phận km 40, nhìn qua tay trái thấy ngọn lèn Động Ngài sừng sững, người đoàn trưởng địa chất bất ngờ nói ngay với mình: Quảng Trị các anh muốn làm, làm xi măng hay xây dựng, nhưng chớ có đụng vào cái lèn đá kia, nếu không thì gay đấy… Hồi đó, bọn mình nghe xong là cười xòa, chẳng ai để ý. Bây giờ nghe cậu kể tới mới giật mình. Chẳng hiểu căn cứ vào cái gì mà cái ông đoàn trưởng địa chất ấy lại nói như vậy, nhưng chắc chắn ông ta không hề biết đấy là động Ngài, hay Mai Lĩnh, cũng chẳng hiểu biết được chuyện tôn sùng của người Vân Kiều… Vì sao nhỉ?”

Anh Trương Sĩ Tiến kết thúc câu chuyện bằng một câu hỏi bâng quơ như vậy. Tôi cũng chẳng biết trả lời sao!

Tháng 4/ 2004

X.Đ