|
B |
ây giờ về Gia Độ, nhìn ra giữa ngã ba sông, chỉ còn thấy một doi đất màu huyết dụ, đang bị sập lở, xói mòn. Cồn cát nối dài của doi đất đó không còn. Hàng chục năm nay, tàu thuyền hút cát đã chở nó đi mất. Cồn cát đã hóa thân vào các công trình xây dựng: Nhà dân, đê điều, công sở… Dù biết sự mất đi của nó là hữu ích cho công cuộc dựng xây nhưng hoài niệm về nó vẫn nhung nhớ, nặng lòng…
Cồn cát ấy không có cây thân gỗ, không ai trồng rau dưa củ quả. Trong quá trình hàng ngàn năm tồn tại, chưa bao giờ nó được sử dụng làm đất canh tác. Phía nối liền với doi đất màu huyết dụ là một bãi cây rau muống dại, lá dày, bò dài trên cát, trời càng nóng nó càng xanh mướt, nở ra hàng ngàn những bông hoa màu tím mát mắt. Những ngày lụt lội, nước sông lên to, cồn cát bị nhấn chìm. Hết lụt nó lại nổi lên, trắng xóa giữa dòng sông biếc. Chẳng hiểu quy luật thiên nhiên như thế nào, dù dòng chảy êm đềm hay bão lụt cuồn cuộn, cồn cát ấy không được bồi đắp thêm cũng không bị xói mòn, muôn năm vẫn có độ dài khoảng ba trăm mét, chiều rộng dưới một trăm. Phía cuối, cồn cát thu gọn lại, như một ai đó tỉa tót thành một đường viền cong rất mềm mại. Sóng nước êm đềm vỗ bờ. Những con chim chân dài lon ton theo mép nước kiếm mồi, ríu ra ríu rít.
Cồn cát ấy chia dòng sông thành một ngã ba, một nhánh xuôi về Cửa Việt, một nhánh lên Đông Hà, một nhánh lên thị xã Quảng Trị. Nhánh xuôi về Cửa Việt, người dân quen gọi là sông Cửa Việt. Nhánh lên Đông Hà gọi là sông Hiếu. Nhánh lên thị xã Quảng Trị gọi là sông Thạch Hãn. Người dân quen gọi như thế để dễ xác định vị trí, địa danh, thực ra ba con sông ấy chỉ là một, lên phía thượng nguồn thì chia làm hai nhánh. Trong chương trình dự báo thời tiết của Đài truyền hình Việt Nam, người dẫn chương trình thường gọi chung ba con sông ấy là sông Quảng Trị. Phía nam cồn sông là thôn Gia Độ thuộc xã Triệu Độ, phía bắc là làng Đại Độ thuộc phường Đông Giang, ngoại thành, thành phố Đông Hà, làng giữa phía trong, nối liền cồn cát là Lập Thạch, phường Đông Lễ.
Người làng gọi cồn sông ấy là cồn hoang bởi không ai nhận là chủ, thực sự là mảnh đất bán không ai mua, cho không ai lấy. Thời thuộc Pháp, rất có thể trước đó nữa, cồn cát ấy là nơi quần tụ của một vạn chài khá đông đúc. Người làng chài thuộc hạng nghèo nhất thời đó. Họ cũng là người làng, phần đông vì không có đất phải đóng thuyền sinh sống, mưu sinh bằng nghề sông nước. Những gia đình thuyền chài làm ăn khắp ba nhánh sông Quảng Trị, nhiều khi theo sông Cánh Hòm, sông Vĩnh Định, hoặc ven biển đi đánh cá tận Vĩnh Linh, Quảng Bình, vào các sông ngòi Thừa Thiên Huế, nhưng khi hết mùa cá, sửa chữa thuyền, ngư cụ, khi tết đến xuân về, khi cưới xin, kỵ giỗ, đều trở về quần tụ tại ngã ba sông Gia Độ. Quần tụ ở những nơi khác đều là đất của làng người. Sự sinh hoạt trên làng dưới nốc có sự khác nhau không tiện. Họ chọn ngã ba sông Gia Độ để quần tụ với nhau vì đó là mảnh đất không của riêng ai. Cộng sinh lâu đời như vậy, nảy sinh ra cái tình, nơi đó thành quê hương. Luôn có mặt ở đấy ba, bốn chục gia đình sinh sống. Khi tết đến, hoặc đám chay, cưới hỏi, có năm sáu chục con thuyền đậu sát nhau thành một vòng cung theo cồn cát.
Những người thợ mộc Nam Hà vào lập một trại sửa chữa, đóng thuyền mới tại cồn cát này. Có việc làm thường xuyên, làm ăn được, họ đưa cả vợ con vào đóng trại mưu sinh. Cồn cát làng chài luôn vọng lên lách cách tiếng chàng tiếng đục, và tiếng trẻ con nô đùa, cũng sinh động như bao làng quê thân thương khác. Mỗi lần lụt lớn về, những người thợ mộc này lại nhổ trại xuống thuyền, nhờ sự đùm bọc của những người làng chài, tạm tránh. Hết lụt lại lên cồn đóng trại, lại lách cách chàng đục hành nghề.
Cái làng chài cũng như bao làng quê kháng chiến của đất Việt bấy giờ, bề ngoài thanh bình, bên trong căng thẳng dữ dội. Hồi ấy tôi còn rất bé, đêm đêm nô đùa trên bãi cát, thấy người lớn tụ tập dưới sao mờ nghe những người lạ mặt thì thầm với nhau về kháng chiến, Hồ Chí Minh, cứu nước… Lớn lên mới biết những người lạ mặt ấy là cán bộ tuyên truyên truyền Cách mạng đến từ các làng du kích bên cạnh. Tôi không hiểu kháng chiến là gì, Hồ Chí Minh là ai, nhưng những thanh niên làng chài cứ ra đi một cách bí ẩn. Những ngày đầu hòa bình chống Pháp, một số ít trong số họ về thăm gia đình và vạn chài trước khi tập kết ra Bắc. Họ đội mũ có quàng lưới ngụy trang, chân đi giày vải, có áo trấn thủ ba mươi sáu đường may chéo, vai khoác súng trường Trung chính, rất oai oách. Người vạn chài đón họ như đón những người anh hùng.
Người vạn chài tham gia kháng chiến không chỉ có khoác súng lên đường. Những con thuyền của họ dọc ngang sông nước, nối liền giữa vùng địch tạm chiếm và vùng địch hậu, giữa chiến khu Ba lòng và khắp các vùng du kích đồng bằng, đó là những con thuyền liên lạc, chuyển tải nhanh chóng và thành công cao nhất các chỉ thị mệnh lệnh, công văn Cách mạng, tiếp vận lương thảo từ đồng bằng lên chiến khu, chuyển vũ khí từ chiến khu về vùng du kích, dễ dàng qua mắt địch. Nhưng không phải chuyến đi nào như vậy cũng thành công. Một số thuyền đã bị tàu chiến Pháp chặn lại khám xét, bắt kéo lên quân cảng Đông Hà và không thấy trở lại. Rất tiếc là bấy giờ tôi quá bé, bây giờ vạn chài không còn để hỏi được những ai đã hy sinh khi làm những công việc kháng chiến như vậy. Chỉ biết được một trường hợp duy nhất đó là ba tôi. Ông cũng là một người vạn chài Gia Độ, liệt sĩ kháng chiến chống Pháp khi tham gia những công việc kháng chiến trên sông nước Quảng Trị của mình.
Tôi còn nhớ một sáng trời nắng nhẹ cuối năm 1953, lính Pháp và lính ngụy kéo về vạn chài một cán bộ bị trói giật cánh khủyu. Đó là người cán bộ đêm hôm trước đã về vạn chài Gia Độ tuyên truyền về thắng lợi của kháng chiến, khi quay về đã bị giặc phục bắt. Bên hông của anh đang đeo một mo cơm nắm và một gói cá khô nhỏ nướng do người vạn chài gói cho đêm trước. Mặt anh nhem nhuốc vết máu. Một dòng máu nhỏ rỉ ra trên mi mắt. Bọn lính ngụy quây những người dân vạn chài, từ trẻ con đến người già, chỉ vào mo cơm bên hông hỏi: Ai cho người này mo cơm. Không ai khai nhận. Chúng lại hỏi người cán bộ. Anh lắc đầu. Người cán bộ ấy bị bắn ngay trước mắt chúng tôi- những người dân vạn chài. Khi những mũi súng đen ngòm giương lên, anh chỉ kịp hô: - Bác Hồ muôn năm! Kháng chiến nhất định thắng lợi.
Bọn lính Pháp và lính ngụy vừa quay đi, người vạn chài chôn anh phía đầu doi cát, nơi tiếp giáp với doi đất màu huyết dụ. Hai mươi ba năm sau, khi nước nhà đã thống nhất, tôi về lại Gia Độ tìm mộ của anh nhưng không còn một dấu tích. Tôi thắp lên nơi vùng đất ấy mấy nén hương thơm tưởng nhớ, ngỡ như anh đang đứng đó, hiên ngang trước những họng súng đen ngòm, dòng máu từ tim anh đang đổ xuống nhuộm đỏ cồn cát ngã ba này. Ngỡ như tiếng hô: “Bác Hồ muôn năm!” đang vang vọng đất trời. Cầm ba nén hương bái phục đất lành, tôi thầm khấn: Niềm tin của anh “Kháng chiến nhất định thắng lợi!”. Anh ơi, đã thành hiện thực. Kháng chiến đã thành công, đất nước đã sạch bóng quân thù…
Phía bờ nam vạn chài Gia Độ, sát bờ sông là đồn Gia Độ của Pháp. Bấy giờ đây là một căn cứ lớn liên hoàn với các căn cứ Đông Hà, Quảng Trị, Cửa Việt, nhằm khống chế vùng du kích đồng bằng ven biển Triệu Phong và Hải Lăng, bảo vệ tuyến đường vận tải sông của địch từ Cửa Việt lên Đông Hà và lên thị xã Quảng Trị. Đêm đêm lính Pháp ở đây thường bắn những tràng đại liên chát chúa, vạch những đường đỏ tua tủa về các làng du kích xung quanh, lướt qua đầu vạn chài, để thị uy. Kiểu bắn ấy không có tác dụng gì cho cuộc chiến nhưng rất nguy hiểm với dân thường. Thỉnh thoảng có người chết vì trúng đạn. Sáng hôm sau, dân làng và dân vạn chài, khiêng xác người bị nạn lên đồn Gia Độ phản đối. Nhưng đồn Gia Độ được bọc quanh bằng nhiều lớp dây thép gai, cổng đồn khóa kín, lính Pháp và lính ngụy lăm lăm súng, họ hò hét một hồi rồi khiêng xác người tử nạn về. Đêm đêm bọn Pháp lại bắn thị uy.
Ở sát căn cứ địch nên những hoạt động cách mạng của vạn chài nhanh chóng bị địch phát hiện. Nhiều lần chúng cho tàu chiến và binh lính đến giải tán vạn chài. Nhưng cũng như thời kỳ đánh Mỹ, dân đánh cá có phong trào bám biển quê hương, người dân vận chài Gia Độ bấy giờ quyết bám sông nước và vạn chài Gia Độ. Địch đuổi thì đi. Hôm sau lại về một chiếc, hai chiếc, với lý do sửa chữa thuyền. Hôm sau nữa lại về đông hơn, vạn chài nhanh chóng đông đúc lại như trước. Đuổi, đi, lại về, cuộc giằng co ấy diễn ra nhiều lần, khiến cho quân Pháp oải cả ý chí, cho đến một ngày trên những con thuyền của vạn chài Gia Độ rực đỏ cờ sao mừng chiến thắng Điện Biên Phủ.
Vào thời kỳ đánh Mỹ, sông Quảng Trị trở thành chiến trường ngày càng ác liệt giữa tàu chiến Mỹ với bộ đội đặc công nước cùng nhiều lực lương bộ binh ta. Vạn chài Gia Độ không thể tồn tại giữa vùng trọng điểm chiến sự. Nhiều thuyền trong số đó đã vượt tuyến ra Bắc thành lập đội thuyền Nam Hải của thị trấn Hồ Xá thuộc đặc khu Vĩnh Linh. Nhờ thông thạo luồng lạch sông nước, họ đã khai thác thành công tuyến đường vận tải thủy, chở hàng quân sự chi viện chiến trường Bắc Quảng Trị. Đặc biệt trong 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa 1972, đội thuyền này đã khai thác thành công tuyến vận tải sông Cánh Hòm và tuyến ven biển vào Cửa Việt, đưa hàng chi viện tới giữa vùng chiến sự cho các đơn vị gùi cõng đưa đến tận tay các chiến sĩ bảo vệ Cổ Thành, góp phần làm nên huyền thoại vang dội của một thời đánh Mỹ. Kết thúc chiến tranh, một trăm phần trăm những gia đình làng chài Gia Độ tham gia đội thuyền Nam Hải là gia đình có công với Cách mạng. Tám mươi phần trăm là gia đình thương binh, liệt sĩ. Nhiều gia đình có tới hai, ba, liệt sĩ, thương binh.
Thật là đúng khi có người nói rằng: Đất Việt
L.V.T
