TCCV Online - Thúng chai (thuyền thúng) từ lâu đã được mệnh danh là “trí khôn sông nước Việt”, một phương tiện đặc trưng, truyền thống thiết thân trong khai thác thủy sản của ngư dân Việt Nam. Tàu cá chưa thể ra khơi nếu thiếu thúng chai. Các làng nghề sản xuất thúng chai hiện tập trung chủ yếu ở vài tỉnh phía Nam và chưa bao giờ ngừng sản xuất…
THÚNG CHAI VÀ ĐẠI DƯƠNG
Thúng chai có vai trò như là “cánh tay” của ngư dân, thuyền “con” của thuyền “mẹ” nên luôn là vật bất ly thân của các tàu cá. Riêng tàu đánh bắt xa bờ phải thường trực 5-10 thúng chai. Chính thúng chai cũng là phương tiện thoát hiểm hữu hiệu khi tàu có sự cố. Bởi “chiến lược” như thế nên một số tàu “lạ” thường “chơi” ngư dân bằng cách chặt phá thúng chai để triệt đường làm ăn trên biển…
“Sư biển” Võ Đốc (48 tuổi, ở phường 6, Tuy Hòa, Phú Yên), nguyên là lính pháo binh trên đảo Trường Sa Lớn (từ 1985-1988), giờ là thuyền trưởng tàu bò gù (cá ngừ đại dương) PY-92691, nói: “Vị trí của thúng chai cũng ví như những chiếc ca nô, thuyền cao su, thuyền cứu hộ trên các tàu khách, tàu hải quân; và còn hơn thế. Nếu thiếu thúng chai thì tàu cá không thể rời bến đi đánh bắt. Thúng chai còn kiêm nhiệm những công đoạn trong một số nghề câu như mực, bò gù,… Với tàu khi phát hiện ra vùng biển có nhiều mực, lập tức các thúng chai được thả xuống nước, mỗi bạn tàu mỗi thúng để câu trong vài giờ, rồi “gom quân”. Cá bò gù rất “mê” mồi mực; câu bò gù mà không có thúng chai thì… bó tay!”.
Ưu điểm của thúng chai là rất khó bị lật, dễ xoay trở trong không gian hẹp, bởi dáng vóc tròn xoay; ví như, khi một tàu lớn chạy tạt ngang, thuyền dài nhỏ rất dễ “uống nước” nhưng thúng chai vẫn bồng bềnh lướt tốt, bởi việc cưỡi lên sóng là thế mạnh của loại thuyền này. Và không cần dụng cụ gì thêm vẫn có thể di chuyển thúng chai trên nước, gọi là “lắc thúng”. “Muốn lắc thúng, hai chân phải đứng vững ở bụng thúng, hai tay nắm chặt vành thúng, người hơi chồm về hướng cần đến, mông và hai vai lắc mạnh, lượn theo nước mà nhịp nhàng lướt tới. Nhún thúng chai mê lắm, nếu quen thì không mệt gì đâu, lại thêm dẻo dai…”, ông Đốc nói. Cách phổ biến nhất để sử dụng thúng chai là dùng mái chèo cầm tay, kẹt lắm thì có thể dùng sào để di chuyển trên thúng ở sông, hồ…
Theo Thạc sĩ Ngô Văn Thanh (người Phú Yên, hiện làm Quản lý dự án tại TP Hồ Chí Minh), thúng chai là phát minh, sáng tạo độc đáo của người Việt, phát triển từ chiếc thúng đựng nông sản thành phương tiện giao thông thủy. Ông Thanh nói: “Chưa thấy có công trình nghiên cứu chi tiết về nguồn gốc thúng chai. Nhưng tôi suy đoán, sự ra đời của thúng chai cũng chỉ sau khi các chúa Nguyễn cho phát triển dải đất miền Trung. Ngư dân phải ra biển từ các bãi ngang sóng lớn, nên phát kiến ra thuyền hình tròn để tăng khả năng lướt sóng, chinh phục bể Đông...”.
HẬU CỨ SÔNG NƯỚC
Nguyên liệu chính để sản xuất thúng chai là nan tre, dầu chai và… phân bò. Phóng viên đã “đột nhập” một vùng làng nghề được xem là “thủ đô” thúng chai ở huyện Tuy An (Phú Yên). Hình ảnh sống động ở các làng nghề thúng chai đã kể lại câu chuyện thăng trầm của nông - ngư dân Việt, xứng đáng trở thành những điểm đến du lịch độc đáo…
Thị trường sông nước hiện đang khá chuộng loại thúng chai được sản xuất tại làng nghề Phú Mỹ (xã An Dân, huyện Tuy An, Phú Yên); bởi tính chuyên nghiệp của làng nghề này, nên nơi đây đã được mệnh danh là “thủ phủ” thúng chai. Theo những người già trong làng, hàng trăm năm qua, Phú Mỹ chưa bao giờ dừng sản xuất thúng chai, dù ít dù nhiều, dù “nóng” dù “lạnh” của nghề sông nước, của thị trường.
Không quá tấp nập thợ thùng, Phú Mỹ đang có trên 50 hộ với khoảng 150 lao động chính sống bằng nghề thúng chai, chủ yếu giải quyết lao động tại chỗ. Nhiều hộ thực hiện từ A - Z việc sản xuất thúng, nhưng có hộ chỉ gia công phần vót nan đan mê (dùng làm phần bụng thúng); bởi việc lận bụng, nứt vành thúng khá nặng nhọc, đòi hỏi phải có sức vóc đàn ông thạo nghề…
Ông Ngô Thanh Hồ, một thợ lận thúng kỳ cựu ở Phú Mỹ, cho hay: Tùy kích cỡ, đường kính thúng từ 1,2 - trên 3 m, giá xuất xưởng bán cho các mối buôn từ 500.000 - 3.000.000 đồng/thúng; thúng Phú Mỹ đang đi khắp nơi, đến tay người mua thì giá phải tăng lên cỡ gấp rưỡi, gấp đôi. Dân làng thúng hiện kiếm được bình quân 80.000 - 100.000 đồng/ngày công. “Tà tà, tạm đủ sống, nuôi con. Cũng có hồi các mối nhập thất bát, nên làng nghề chỉ làm cầm chừng; mười ngày, nửa tháng mới làm xong một cái thúng chai nhưng bán yếu lắm. Năm nào mà biển giã mất mùa thì làng nghề thúng chai cũng… meo râu! Bây giờ chỉ làm theo đặt hàng thôi. Vật tư, ngày công tăng cao nhưng giá thúng không nhích bao nhiêu. Có mấy đầu nậu vừa thúc hối đặt hàng để gom xuất khẩu. Thế nhưng bà con ở đây thấy đó chỉ mới là “ngẫu hứng, mùa vụ” thôi, chứ chưa hứa hẹn… dài hơi” - ông Hồ nói.
Còn “lão đan” Trần Kim Hòa thì băn khoăn: “Mấy năm nay, thúng chai lại đang bị cạnh tranh ráo riết bởi thúng chai… nhựa. Mô phỏng y chang thúng chai (tre) nhưng chất liệu nhựa nên nhẹ và giá rẻ hơn. Thúng chai truyền thống đang mất dần thị phần. Chúng tôi phải tính đường… cạnh tranh lại thúng nhựa nhưng chưa biết làm sao đây…?”.
Làng Phú Mỹ rợp bóng tre bên dòng sông Ngân Sơn. Vài tiếng “lục cục” của người chặt tre, đục đẽo. Những dáng người nam-phụ-lão-ấu túc tắc thanh bình với nghề vót nan, đan thúng chai. Từng nhóm bò thong dong nhai nhai, ngẫm ngợi,…
Thật nhiều trải nghiệm lạ lẫm, thú vị khi “đột nhập” làng nghề Phú Mỹ, chứng kiến đầy đủ các công đoạn của nghề sản xuất thúng chai. Từ hạ tre, vót cật vành, chẻ nan bụng thúng, đan phên, đào hố “nắn bụng, bẻ miệng”, phết phân bò, đánh dầu chai,… Phần lớn người đan thúng chai là dân ruộng thứ thiệt nhưng có “máu” ngư dân, bởi họ đều khá am hiểu nghề sông nước, và đặc biệt là cả làng đều biết lắc thúng chai, kể cả mấy cô cậu lên mười,…
Tôi hỏi chị Nguyễn Thị Hiệp đang ngồi vót nan: “Thấy có nhiều khách du lịch tới tham quan, mình có bán gì cho họ không?”. Chị Hiệp ngẩng lên: “Hồi trước, một số người có làm mấy cái thúng chai bằng bàn tay, cho con cái chơi, nhưng có khách du lịch hỏi mua. Tụi tui ở đây làm không hết việc, cũng chẳng ai nghĩ đến chuyện kinh doanh phục vụ khách du lịch, chỉ trò chuyện chơi thôi…”.
Phú Mỹ thuần hậu đến nỗi đi dọc con “phố” thúng chai, tôi chẳng nhận ra một quán giải khát nào ra vẻ bề thế. Tôi hỏi một cán bộ lãnh đạo xã An Dân về câu chuyện gắn kết làng nghề thúng chai với du lịch, thì nhận được câu trả lời: Trước mắt, chính quyền tập trung tìm nguồn tài trợ vốn vay để bà con Phú Mỹ đầu tư phát triển sản xuất, giữ nghề; còn chuyện du lịch thì… nằm ngoài tầm tay cấp xã!
Tôi nhớ từng đọc một đoạn văn bản của Sở VHTTDL Phú Yên nói về “định hướng du lịch”, có nhắc đến việc đầu tư tạo tour tuyến du lịch, giới thiệu về các làng nghề thúng chai Phú Yên. Thế nhưng mọi chuyện vẫn còn đang nằm trên… giấy! Thi thoảng, một số trung tâm lữ hành tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh có đưa từng nhóm khách đi tham quan Phú Mỹ, cho khách tập đan thúng, lắc thúng chai,… theo kiểu “một ngày làm nông dân”. Nhiều du khách cho biết: “Thú vị, thú vị lắm…!”.
Thực tế, chưa có nhiều “bàn tay” của giới chức nhưng vài năm nay, Phú Mỹ bỗng chốc trở thành một điểm đến thú vị của nhiều đoàn khách du lịch, cả ta lẫn Tây. Nằm kề Quốc lộ 1 A, một làng nghề với những đường nét sắc cạnh, độc đáo, đặc trưng của hậu cứ vùng sông nước, tại sao chưa có doanh thu gì về du lịch?
ĐẠI SỨ VĂN HÓA?
Một loại thuyền “tròn xoe” lại linh hoạt nên rất lạ trong mắt nhiều cư dân thế giới. Thúng chai đắc dụng hơn thuyền dài trong việc xoay trở những chặng ngắn trên nước, đặc biệt là “len lách” khu dân cư bị lũ lụt. Thúng chai hiện diện lần đầu tiên trên đất Thái Lan cuối năm 2011, trong đợt lũ lụt kéo dài lịch sử ở nước này. Và hiện tại, thúng chai đang lên đường “vi vu” Thụy Sĩ… Hơn năm rồi nhưng ông Võ Văn Kin (Năm Kin, 55 tuổi, ở phường 6, Tuy Hòa, Phú Yên) vẫn còn “lâng lâng” với chuyến xuất ngoại đầu tiên trong đời; đi Thái Lan, mà đi để làm thầy hẳn hoi! Ấy là trong 3 ngày từ 9 đến 11-11-2011, ông bay sang Thái Lan để dạy “xài” thúng chai (thuyền thúng), một sản phẩm “chơn chất” của quê ông.
Nguyên cớ đi Thái của ông Kin là từ một người thông gia trong họ, Thạc sĩ Ngô Văn Thanh (tư vấn Công ty Đông Dương, TP.Hồ Chí Minh). Ông Thanh cũng là người Phú Yên, từng nhiều năm du học tại Thái Lan và hiện có nhiều người bạn là trí thức, doanh nhân Thái đang làm việc tại Việt Nam. Ai cũng biết, 2011 là năm đất Thái lũ lụt ngất trời; trong một dịp về Phú Yên du lịch, những người bạn Thái của ông Thanh tỏ ra “kính nể” công dụng của chiếc thuyền thúng, thế là họ nảy ý nhập khẩu. Và ông Kin được chọn làm “giảng viên” dạy cách sử dụng thúng chai.
Theo ông Kin, thực ra, nhóm doanh nhân người Thái này đã dự định nhập khẩu “đặc sản” thuyền thúng trước khi quê nhà bị lụt hơn nửa năm, để đặt tại các khu du lịch. Thế nhưng cứ “lu bu” suốt, rồi khi đất Thái “đầy” nước, họ quyết tâm “xoay sang” đưa thuyền thúng về cho dân mình góp phần chống lũ. Thế là từ “đại sứ du lịch”, thúng chai làm “nghĩa vụ quốc tế”.
Có mặt tại thủ đô Bangkok, Năm Kin bắt tay ngay vào việc “biểu diễn” thúng chai tại Cơ quan đăng kiểm Thái Lan, sau đó là tại Hội Chữ thập đỏ Bangkok, “cầm tay chỉ việc” cho hàng loạt “cán bộ” và ngư dân Thái,... Lúc nào thúng chai và Năm Kin xuất hiện là người xem như hội, cổ vũ như… bóng đá quốc tế! Nhiều nhân viên chính phủ và người dân Thái đã lần lượt leo lên… thử thúng và xin chụp ảnh với “ngôi sao” ngư dân Việt! Riêng cái vụ… lắc là khó à nghen(!), ông phải tập đi tập lại nhưng chỉ một số ngư dân mới làm theo “tạm ổn”. Thế là sau đó, thúng chai vào cuộc chống lũ lụt trên đất Thái…
Mới đây, thúng chai lại được dịp “thăng hoa” khi có người đặt hàng cùng lúc 200 chiếc để đi Tây Âu. Bà Nguyễn Kim Thoa, một người làm du lịch tại TP Hồ Chí Minh, cho biết: Cũng là cái duyên khi thành người “mai mối” cho thương vụ thúng chai đi Thụy Sĩ, khi một người bạn châu Âu “am hiểu sông nước” đã nhờ tìm mua thúng chai cho một… triển lãm văn hóa.
Theo bà Thoa, cơ duyên bắt đầu khi giữa tháng 9.2011, Thụy Sĩ và Việt Nam cùng tổ chức Kỷ niệm 40 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao (1971-2011). Dịp này, ở thành phố Zurich (Thụy Sĩ) có tổ chức một Hội chợ làng nghề thế giới; và “đại biểu” thúng chai Việt đã được mời tham gia. Tại đây, một nghệ nhân Việt Nam đã biểu diễn sản xuất và lắc thúng chai. “Thế là bỗng nhiên khách khứa tại hội chợ đều “mê tít” từng chi tiết của việc làm ra và sử dụng loại “thuyền tròn” kỳ diệu này. Và đợt đặt hàng này là kết quả của ý tưởng nhiệt huyết của những người bạn Thụy Sĩ làm văn hóa, du lịch…” - bà Thoa nói.
Vậy là các làng nghề sản xuất thúng chai ở Phú Yên đang khấp khởi vì cơ hội “xuất ngoại từ Á sang Âu”. Một số gia đình tự hào ra mặt khi cùng lúc được đặt mua hàng chục thúng để sang Thái, xuất Thụy. Theo ông Bùi Văn Thành - Chủ tịch UBND huyện Tuy An, việc xuất khẩu thúng chai sẽ góp phần tăng nguồn thu nhập ổn định cho dân làng nghề, quảng bá hàng hóa - văn hóa Việt ra với thế giới; các làng thúng chai ở huyện đang tổ chức lại để đáp ứng thị trường mới…
Trao đổi với chúng tôi, ông Ngô Văn Thanh cho hay: “Chuyến hàng xuất khẩu thúng chai sang Thái vừa rồi chỉ có mục đích hữu nghị và nhân đạo, hoàn toàn không có mục tiêu thương mại. Thúng chai Việt có tiềm năng xuất khẩu; mục tiêu là các resort biển, du lịch sông nước. Chính quyền Phú Yên nên vào cuộc và mời doanh nghiệp thực hiện. Phát triển xuất khẩu phải kết hợp nhà nước và doanh nghiệp. Khi thành công, người dân làm thúng chai có thu nhập thường xuyên hơn và dĩ nhiên đời sống sẽ cao hơn…”.
Một doanh nhân của tỉnh Phú Yên nhận định: Vui cho thúng chai thì đã đành nhưng các chuyến hàng thúng chai đã đi Thái Lan và chuẩn bị xuất sang Thụy Sĩ, mới chỉ là những tín hiệu lẻ tẻ mang tính giới thiệu văn hóa, của những cá nhân thiện ý. Để thúng chai Việt có được một “đường dây” xuất khẩu dồi dào, ổn định thì rất cần có sự nhập cuộc của chính quyền và các doanh nghiệp Việt Nam. Đó là việc đầu tư quảng bá ngay tại mỗi nước mà thúng chai cần “đánh” đến, đó là sự hoạch định chiến lược sản xuất, cắt đặt vốn liếng để người làm thúng chai thêm tâm huyết tạo tác thúng chai, tạo thêm một dòng sản phẩm “ăn nói” với thiên hạ…
Đ.Đ.T
(Nguồn Báo Văn nghệ Hội Nhà văn Việt Nam)
