Đi tìm câu hát đồng dao Quảng Trị

Đ

ồng dao dân gian, một thể loại văn học ra đời sớm cùng với sự ra đời của nền văn học dân gian nước ta và được phát triển qua từng thời kỳ của lịch sử đất nước.

Mỗi địa phương, mỗi vùng quê, mỗi dân tộc, câu hát đồng dao mang sắc thái riêng gắn với tập quán, phong tục của vùng đất ấy.

Ở Quảng Trị vốn đồng dao không phong phú như những vùng giàu truyền thống văn hóa lâu đời như Kinh Bắc đồng bằng Bắc Bộ, đồng bằng Nam Bộ… song vốn đồng dao ấy không phải là hiếm. Đồng giao Quảng Trị cũng đa dạng và có nét đặc thù riêng gắn với cuộc sống, với thiên nhiên, với đất đai, với sản vật và con người ở đây đã bao đời nay, chỉ vì thiếu sự chú ý sưu tập, nghiên cứu, phát huy như các thể loại khác. Tiếc rằng cuốn VĂN HỌC DÂN GIAN QUẢNG TRỊ tập một còn để trống vắn mảng văn học dân gian quan trọng này.

Xin giới thiệu một số bài hát đồng dao Quảng Trị sau:

Hát nậng con: Đi bất cứ vùng nào trên đất Quảng Trị đều nghe các bà mẹ bồng bế con đều cưng nậng con, đặc biệt là đứa con sinh ra khỏe mạnh, bụ bẫm, nhất là con trai, người mẹ càng chiều chuộng. Hát nậng con là điệu hát của người mẹ đối với đứa con của mình trước lúc cho ăn, con bú. Chẳng hạn như vùng Cam Lộ có bài:

Cu ở Cam Giang

Cu sang Cam Lộ

Đến mùa vại độ (đỗ)

Cu về cu ăn

Cu ăn hạt độ

Cu ẻ (ỉa) hạt mè

Làng đánh cu què

Cu nhảy một chin (chân)

O tê đứng lại cho nghinh (gần)

Cho tui bú méng (miếng)

Kẻo chin tui què

Ở làng Thủy Cần- Vĩnh Linh có bài:

Huýt tù và

Ra Đồng Hới

Xới nồi cơm

Đơm dĩa mắm

Chắm miếng dưa

Đưa (Bình Thuận)

Bình Thuận là giống khoai lang từ Quảng Bình được đưa vào trồng ở đất Vĩnh Linh ngày trước cho năng suất, ăn ngon, nhiều bột, khi ăn khoai phải có canh, dưa (rau luộc) mới nuốt trôi. Cũng phù hợp giai thoại về chuyện trạng Vĩnh Hoàng rằng:

Ăn khoai của đồng bào ở đây phải đeo kính, không bột khoai bay vào mắt.

Vùng Gio - Vĩnh ngày trước còn có bài đồng dao về cách dạy con cái biết chăm chỉ lo toan:

Sáng sớm ăn bụng cơm thật no

Chạy qua chợ Gio

Mua chín cái tréc

Về khoét chín cái lò:

Cái kho rau ngò

Cái kho rau cải

Cái kho nải chuối xanh

Cái kho canh rau má

Cái kho cá chim chim

Cái kho rim thịt vịt

Cái kho thịt con gà

Cái kho cà đu đủ

Cái kho củ môn tây

Xăm xăm bước tới Hội này

Mảng chơi bông ba lựu

Để chín cái tréc này quên coi

Ở Hướng Hóa vùng đất xưa bạt ngàn rừng núi, con người ở đây gần gũi với thiên nhiên, gần gũi với loài vật, mỗi lần lên nương rẫy đã để lại trong họ những ấn tượng sâu sắc qua bài đồng dao Chỗn Koh:

Chỗn Koh kalang ta ngốk (x)

Sễng hũp kula arư

Chu tabữ triang tang hah

Mándang chah kuãnh ku-ỗi

Kỗi rakáp tâng sarứng aki

Kalứng tutốt amống anâi

Nống ra kũt tâng ta lĩng atíh

Phỏng dịch:

Lên núi

Lên núi diều buồn ủ rủ

Xuống dốc hổ gầm gừ

Chiều về đại bàng kêu

Sáng dậy con vượn hú

Kì nhông cắn nhau trong rừng kia

Gà lôi đập cánh trên đồi ấy

Cá vùng vẫy trong ao này

Lươn chui rúc trong đầm nọ…

Người ta còn nghĩ ra những câu đố vui đơn giản, gần gũi, để thử sức thông minh, đồng thời tạo cho trẻ biết về cuộc sống, chẳng hạn:

Đố:

- Bằng trự tiền

Nằm nghiêng bên bụi:

(Lá rau má)

- Thuyền săng (gỗ), chèo sắt, đi đắt, về chèo

(Ống mực thợ mộc)

- Hòm vàng khóa sắt líu lo

Đố trai học trò cao trí mở ra

(Cái kén tằm vàng)..

Trò chơi:

Ở làng Thủy Cần vẫn lưu lại đến nay một trò chơi của trẻ bằng hai câu thơ kể lể mộc mạc, dí dõm, nhẹ nhàng, khoái cảm gây sự chú ý và bất ngờ bằng một cái sải tay làm lũ trẻ ngã lăn ra giường, ra sàn nhà và cười như nắc nẻ:

Mẹ tui đi chợ Tân Sài

Mua tui cây mía nó dài bằng ri (thế này)

Chống mê tín, dị đoan có câu:

Cốc cốc phèng phèng

Con mô to béo

Thì treng phần thầy…

Đồng giao dân gian Việt Nam nói chung và Quảng Trị nói riêng do nhân dân sáng tạo ra. Nó là tiếng nói tình cảm, lời khuyên ngọt ngào của người mẹ, người cha đối với tâm hồn trẻ thơ qua nhiều thế hệ rất phong phú, đa dạng nhưng giản dị, giàu tính tưởng tượng, đầy chất thơ, chất liệu ngôn ngữ nghệ thuật.

Nhận thức được cái hay, cái đẹp, cái quý của đồng dao, giúp chúng ta thêm nghị lực sưu tầm nghiên cứu, giữ gìn và phát huy, để thiết thực phục vụ cho lớp trẻ hôm nay.

H.T